Siteyi tavsiye et       Ana sayfam yap       Favorilere ekle
   
 
 
K  >  Kaynak Eserler

Arkadaşına gönder    Yazıcı   Bütün Konuların Sesli Arşivi'ne gitmek için tıklayın... Bütün Konuların Sesli Arşivi

Yazı boyutunu büyütmek için     

Kaynak Eserler
Mehmet Ali Demirbas Com sitesindeki bilgiler hazırlanırken, suallere cevap verilirken faydalanılan eserlerin yazarları ve yazılarda isimleri geçen bazı şahıslar hakkında kısa bilgiler vermek istiyoruz. İsimler, alfabetik sıraya göredir. Tarihler de miladidir. Hicri olanlar ise hicri olarak bildirilmiştir.

1 — ABDULAZİM-İ MÜNZİRİ
: Hafız Abdulazim-i Münziri Kayrivani, Mısırlıdır. Şafii mezhebindendir. 1185 de doğup, 1258 de vefat etti. Ettergib vetterhib hadis kitabı çok kıymetlidir. Türkçe tercümesi, 7 cilt halinde, İstanbul'da 1993 de yayınlanmıştır.
2 — ABDULAZİZ-İ DEHLEVİ: Abdulaziz bin Hamideddin-i Dehlevi, 1340 senesinde Hindistan’da vefat etti. Farisi Umde-tül-İslam kitabı çok kıymetlidir. 1989 da, Hakikat Kitabevi bastırmıştır. Abdurrahman bin Yusüf bunu 1543 de türkçeye çevirmiş ve İmad-ül-İslam adı ile 1873 de İstanbul'da basılmıştır.
3 — ABDULAZİZ-İ DEHLEVİ: Şah Abdulaziz Gulam Hâlimi Faruki Dehlevi, 1745 de Delhi’de doğup, 1824 senesinde orada vefat etti. Hind âlimlerinin büyüklerindendir. Derin hadis âlimidir. Çok kitap yazdı. Eserlerinin en kıymetlisi Tuhfe-i isna aşeriyyedir. Farisi olup, bin sayfaya yakındır. 1849 senesinde Delhi’de basılmıştır. Yeniden tab edilerek, 1988 de, Hakikat Kitabevi tarafından neşir edilmiştir. Şii adındaki kimselerin yanlış yazılarına vesikalarla cevap vermektedir. Bekara suresinin yüzseksendördüncü âyetine kadar ve yirmidokuzuncu ve otuzuncu cüzlerin farisi tefsiri olan Tefsir-i Azizisi de çok kıymetlidir. 1966 da Kabil şehrinde basılmıştır.
4 — ABDULAZİZ BİN SÜUD: Süud oğullarından iki Abdulaziz vardır. Birincisi Abdulaziz bin Muhammed bin Süud olup, 1721 de doğup, 1803 de Derıyye camiinde bir şii tarafından hançerle öldürüldü. 1765 de vehhabilerin ikinci reisi oldu. 1803 de Taif’de Ehl-i sünnet âlimlerini ve kadın, çocuk, binlerce Müslümanı katletti. Açlıktan ölenler de çoktu.
İkincisi, Abdulaziz bin Abdurrahman bin Faysal olup, 1880 de Rıyad’da doğup, 1953 de vefat etti. Süudi hükümetinin ondokuzuncu reisidir. Birinci cihan harbinde İngilizlerle birlikte Osmanlılara karşı savaş etti. O zaman Necd’de bundan başka, ibn-ür-Reşid kabilesi de vardı. İbn-ür-Reşid, Osmanlılara sadık kalıp, Türklerle birlikte İngilizlere ve Süud oğullarına karşı savaş etti. Sulh olduktan sonra, Abdulaziz, İbn-ür-Reşidi öldürttü. 13 Ramazan 1338, 1 Haziran 1920 tarihli İstanbul gazetelerinde şu haber okundu:
Arabistan’ın başlıca iki hakiminden biri olan Necd emiri İbn-ür-Reşidin öldürüldüğünü on Mayıs tarihli The Times gazetesi yazmıştır. Savaş esnasında İbn-ür-Reşid Türkiye ile işbirliği yapmıştı. İbn-üs Süud ise, İngilizlerle birlikte İbn-ür-Reşide ve Türklere karşı savaş etmişti. 1919 ilk aylarında Kuwait’ten Riyad’a gelerek vehhabilerin başına geçti. 1924 de İngilizler Taif’i ve Mekke’yi, şerif Hüseyin efendiden alarak, buna verdiler. 1932 de Süudi hükümeti kurmasını sağladılar. 9 Eylül 1926 da İstanbul'da çıkan Son Saat gazetesi şu haberi vermişti:
MEDİNE BOMBARDIMANI
Abdulaziz tarafından Medine-i münevverenin bombardıman edilmesi, Hindistan halkı arasında galeyan yaptığını yazmıştık. Hindistan’da çıkan The Times of India diyor ki: Son zamanlarda Medine’ye hücum ve Kabri Nebeviyi bombardıman haberlerinin Hind Müslümanlarında husule getirdiği tesiri hiçbir hadise vücuda getirmemiştir. Hindistan’ın her tarafında bulunan Müslümanlar, bu hadise dolayısı ile o makam-ı mukaddese ne derece hurmetkâr olduklarını göstermişlerdir. Hindistan’da ve İran’daki bu mühim teessürat, hiç şüphesiz İbni Süud üzerinde tesir yapacak ve onu bütün İslam memleketlerinin nefretini kazanmamak için, böyle hareketlerde bulunmaktan men edecektir. Hind Müslümanları, İbn-üs-Süude bu fikirlerini açıkça bildirmişlerdir.
5 — ABDULGANİ NABLÜSİ: 1640 da Şam’da doğup, 1731 de vefat etti. Şam’dadır. Fıkıh, tefsir ve hadis ilimlerinde ve tasavvufta çok derin âlim idi. Alaüddin Attar hazretlerinin ruhaniyetinden de feyiz aldı. İstanbul'da, Mısır’da ve Hicaz’da da ders verdi. Yüzden fazla değerli kitap yazdı. Hadika kitabı, Birgivi’nin Tarikat-ı Muhammediyyesinin şerhidir. Keşf-ün-nur an eshabil-kubur kitabında, Tacüddin-i Hindinin, rabıtayı ispat eden Taciyye risalesine yaptığı şerhde, Evliyanın öldükten sonra da keramet sahibi olduklarını ve ruhlarından istigase ve istifade edileceğini çok güzel anlatmaktadır. Hulasat-üt-tahkik kitabı, mezheplerin birleştirilemeyeceğini ispat etmektedir. Keşf-ün-nur ve Hülasat-üt-tahkik kitapları, Hakikat Kitabevi tarafından yeniden tab edilmiştir. Şam matbaasında ilk basılan, bunun Evrad kitabıdır.
6 — ABDULHAK-İ DEHLEVİ: Hindistan’ın büyük âlimlerindendir. 1551 de doğup, 1642 de vefat etti. Muhammed Bakibillah hazretlerinin talebelerindendir. Hicaz’da hadis âlimi oldu. Delhi’dedir. Çok kitap yazdı. Medaric-ün-nübüvve ve Merec-ül-bahreyn ve Eşiat-ül-lemeat ismindeki Mişkat şerhi kitapları farisi olup, Hindistan’da basılmıştır.
7 — ABDULHAK-İ SÜCADİL SERHENDİ: Muhammed Masum-i Faruki hazretlerinin yetiştirdiği büyüklerdendir. Farisi Şerh-ı Vikaye ve Mesaili şerh-ı Vikaye fıkıh kitapları meşhurdur, her ikisi de Hindistan’da basılmıştır.
8 — ABDULHAKİM EFENDİ: Zahir ve bâtın ilimlerinde kâmil ve dört mezhebin de fıkıh bilgilerinde mahir, veliy-yi kâmil idi. Ruh bilgilerinin mütehassısı idi. 1865 senesinde Van vilayetinin Başkale şehrinde doğup, 1943 de Ankara’da vefat etti. Bağlum’da medfundur. Babası seyyid Mustafa, seyyid Taha-i Hakkari hazretlerinin oğlu olan, seyyid Ubeydullahın talebesi idi. Seyyid Mustafa çok kâmil idi. Gördüğü kimsenin, hangi namazı kılmadığını, yüzünden anlardı. Bunun babası, seyyid Muhyiddindir. Onun babası, seyyid Muhammed, bunun babası da, seyyid Abdurrahmandır. İmam-ı Ali Rıza bin Musa Kazım soyundan olup, Seyyid oldukları, Irak’taki şeri mahkeme defterlerinde yazılı olduğu gibi, seyyid Abdulkadir-i Geylaninin torunu olan seyyid Abdurrezzakın mübarek el yazısı ile de tasdik edilmiş olduğu, Van mebusu İbrahim Arvas’ın 1952 de bastırdığı Seyahatname-i Kasım-ı Bağdadi kitabında yazılıdır.
Sultan Selim Cami-i şerifi yanındaki Süleymaniyye Medresesinde, tasavvuf müderrisi [profesörü] iken Er-Riyad-üt-Tasavvufiyye kitabını yazmıştır. Tasavvuf hakkında risale büyüklüğünde müteaddid mektupları vardır. Mevlid okunmasının ve tesbih kullanmanın başlangıç ve meşruiyeti hakkında bir risale, Rabıta-i Şerife Risalesi, Sahabe-i Kiram ve Ecdad-ı Peygamberi risaleleri, İslam Hukuku, Keşkul ve Sefer-i Ahiret isimli eserleri, Arabi, Farisi ve Türkçe şiirleri pek kıymetlidir.
9 — ABDULHAKİM-İ SİYALKUTİ: İmam-ı Rabbani hazretlerinin sınıf arkadaşı idi. Hocaları mevlana Kemaleddini Kişmiri idi. Babası Şemseddin Muhammeddir. 1656 da, Siyalküt şehrinde vefat etti. Hanefi fıkıh ve kelam âlimidir. Beydaviye haşiyesi, Sadeddin-i Teftazani’nin Şerh-ı akaidine haşiyesi ve Ahmed Hayali’nin Teftazani şerhine yaptığı haşiyenin de Siyalkuti haşiyesi ve Teftazani’nin Mevakıf şerhine ve Mutavvel adındaki Beyan ve Meani kitabına haşiyesi ve Ed-Dürret-üssemine fiisbatil-vacibi teâlâ kitabı meşhurdur.
10 — ABDULHALIK-I GONCDÜVANİ: Vilayet yolunun rehberlerindendir. İslam âlimlerinin büyüklerindendir. Buhara’da Goncdüvan köyünde doğup, 1180 de orada vefat etti. 22 yaşında iken Buhara’da Yusüf-i Hemedani hazretlerinin sohbetinde kemale geldi. İmam-ı Malik soyundandır. Hızır aleyhisselamdan ders aldı. Tasavvufta meşhur olan Onbir temel kelime Abdulhalık Goncdüvani’nin sözlerindendir.
11 — ABDULKERİM-İ RAFİİ: 1226 da Kazvin’de vefat etti. Şafii âlimlerindendir. Muharrer adındaki fıkıh kitabı meşhurdur. Bunu birçok âlimler şerh etti. İmam-ı Nevevi’nin Minhac adındaki muhtasarı çok kıymetlidir. Minhacı da şerh etmişlerdir. Bunların en kıymetlisi İbni Haceri Mekki’nin Tuhfe-tül-muhtaç adındaki şerhidir. Dört cilttir.
12 — ABDULKUDDÜS: Muhammed bin Muhammed Arif Çeştinin ve Derviş Muhammed Sühreverdi’nin halifesi, imam-ı Rabbaninin babası Abdulehad hazretlerinin üstadı idi. Çok kitabı vardır. Bunlardan Envarül-uyun meşhurdur. Buyururdu ki, Hatıralar, vesveseler iki türlüdür: Birincisi, ibtila ve imtihan için gelir. Bunlara günah, ceza olmaz. Yükselmeye sebep olurlar. İkincisi, sonsuz felakete sebep olur. Oğlu ve halifesi Rükneddine yazdığı mektupta buyuruyor ki, Vaktin kıymetini bil! Gece gündüz ilim öğrenmeye çalış! Her zaman abdestli bulun! Beş vakit namazı, sünnetleri ile ve tadil-i erkan ile, huzur ve huşu ile ve dinin sahibinin bildirdiği gibi kılmaya çalış! Bunları yapınca, dünyada ve ahirette, sayısız nimetlere kavuşursun. İlim öğrenmek, ibadet yapmak içindir. Kıyamet günü, işten sorulacak, çok ilim öğrendin mi diye sorulmayacaktır. İş ve ibadet de, ihlas elde etmek içindir. İhlas da, hakiki mabud ve kayıtız şartsız var olan sevgiliyi sevmek içindir. 1538 de, Hindistan’da, Kenküh şehrinde vefat etti.
13 — ABDULLAH BİN MAHMUD: Mecdeddin-i Musuli denir. Hanefi mezhebi fıkıh âlimlerindendir. 1203 de doğup, 1285 de vefat etti. Muhtar ve bunun şerhi olan İhtiyar kitapları meşhurdur.
14 — ABDULLAH BİN MÜBAREK: Tebe-i tabiinin büyüklerindendir. Hanefi, hadis ve fıkıh âlimidir. 797 [h. 181] de vefat etti.
15 — ABDULLAH BİN MUHAMMED BİTUŞİ: Bağdat şimalinde Zur şehrinde doğup, 1796 senesinde Basra’da vefat etti. Hadikatüs-serair kitabı meşhurdur.
16 — ABDULLAH BİN SÜUD: Sultan ikinci Mahmud han zamanında, 1816 da vehhabi emiri oldu. Ehl-i sünnete çok zulüm yaptı. 1818 de yakalanarak Mısır’a ve sonra İstanbul’a getirilip idam edildi.
17 — ABDULLAH-İ DEHLEVİ: Seyyiddir. Tasavvuf mütehassıslarının büyüklerindendir. Müslümanların gözbebeğidir. 1744 de Hindistan’ın Pencab şehrinde doğup, 1765 de, Mazhar-ı Can-ı Canan ile teşerrüf eyledi. Çok kerametleri görüldü. 1824 de Delhi’de vefat etti. Çeşitli memleketlere göndermiş olduğu mektuplarından yüzyirmibeş adedi talebelerinden Rauf Ahmed müceddidi tarafından toplanarak Mekatib-i şerife ismi verilmiş ve önce 1915 senesinde Madrasda ve sonra 1951 senesinde Lahorda ve 1976 senesinde, İstanbul'da, basılmıştır. Şah Rauf Ahmed, bir sene içinde işittiklerini de bir kitap halinde toplamış, buna Dürr-ül-mearif ismini vermiştir. 1974 senesinde İstanbul'da yeniden tab edilmiştir.
18 — ABDULLAH-İ ENSARİ: 1005 de Hirat’ta doğup, 1088 de orada vefat etti. Şeyh-ul-İslam idi. Hanbeli idi. Tearrüf kitabına şerhi ve Menazil-üs-sayirin kitabı meşhurdur.
19 — ABDULLAH-İ RUMİ: Yenişehirli Abdullah efendi, 1717 de şeyh-ul-İslam oldu. Boğaziçinde Kanlıca’da 1743 de vefat etti. Behce-tül-fetava fetva kitabının sahibidir.
20 — ABDULLAH-İ TERCÜMAN: Akdenizde Balear adalarının büyüğü olan Mayorka adasında bir Hıristiyanın tek çocuğu idi. Asıl ismi Anselmo Turmeda olup bir İspanyol papazı idi. Nebuniye şehrinde, en meşhur papaz olan Nikola Mertilin yanında yetişti. İncili ezberledi. Bu papazın yol göstermesi ile Tunus’a geldi. Müslüman oldu. Arabcayı ve İslam ilimlerini iyi öğrendi. Hıristiyanlığın iç yüzünü, nasıl bozulduğunu gösteren Tuhfe-tül-erib adında bir kitap yazdı. Kitabı 1420 de tamamladı. 1873 de Londra’da ve Elmünkız kitabı ile birlikte 1981 de Hakikat Kitabevi tarafından, İstanbul'da bastırılmıştır. Hacı Zihni efendi türkçeye çevirdi. Oğlu Abdul-Hâlim, bu kitabı arabca kısaltmıştır. Yazması Berlin kütüphanesindedir. Türkçesi, Osmanlılar zamanında İstanbul'da basıldığı gibi, latin harfleri ile 1965 de tekrar bastırılmıştır.
21 — ABDULLATİF-İ HARPUTİ: 1912 senesinde İstanbul Dar-ül-fünununda İlm-i kelam muallimi [profesörü] idi. Tenkih-ul kelam adındaki kitabında, İslam dinini ilim, akıl ve fen ile çok güzel müdafaa etmektedir.
22 — ABDULVEHHAB-İ ŞARANİ: Aliyyül-Havas’ın talebesidir. 1565 de vefat etti. Dört mezhebin fıkıh bilgilerini anlatan Mizan-ül-kübra kitabı iki cilttir. 1859 da Mısır’da basılmıştır. Letaif-ül-minen kitabının birinci cildi 56. sayfasından itibaren kimya ilmini ve Cabir bin Hayyanı uzun anlatmaktadır. Buna Minen-ül kübra da denir. 1938 de basılmıştır. Kenarında Tacüddini İskenderinin Letaif-ül minen ve Miftah-ul-felah kitapları vardır. Envar-ül-kudsiyyesi, Tabakat-ül-kübrasının kenarında basılmıştır. Hadis ve Şafii fıkıh âlimidir. Çok kitabı vardır.
23 — ABDURRAHİM SEMERKANDİ: Ebu Bekri İmadi’nin oğlu olup, Mergınani, Fergani ve Semerkandi lakabları ile meşhurdur. Hanefi fıkıh âlimidir. Hidaye kitabının sahibi olan Burhanüddin Ali’nin torunudur. 1253 [h. 651] de hayatta idi. Füsuli imadi fıkıh kitabı meşhurdur.
24 — ABDURRAHMAN: Zebid müftisi idi. Seyyiddir. Vehhabileri reddiyyesi çok kıymetlidir.
25 — ABDURRAHMAN BİN MUHAMMED: Gelibolulu Süleyman efendinin torunudur. Şeyhizade denir. Damad adı ile meşhurdur. Rumeli kadi-askeri idi. Şeyh-ul-İslamın damadı idi. 1668 de vefat etti. Mecmaul-enhür adındaki Mülteka şerhi meşhurdur.
26 — ABDURRAHMAN CEVZİ: Hanbeli fıkıh âlimidir. 1114 de doğup, 1202 de Bağdat’ta vefat etti. Ebül-ferec ibni Cevzi adı ile meşhurdur. Tefsir, hadis ve Hanbeli fıkıh ve tarih bilgilerinde derin âlim idi. Yüzden fazla kitap yazdı. El-mugni tefsiri meşhurdur.
27 — ABDURRAHMAN İMADİ: Şam müftisi idi. 1571 de doğup, 1641 de vefat etti. Hanefi fıkıh âlimlerindendir. El-hediye filibaratil-fıkhiyye kitabı meşhurdur.
28 — ABDURRAZZAK KAŞİ: Tasavvuf ve fıkıh âlimidir. Tefsir, Füsus şerhi ve kıymetli eserleri vardır. 730 da vefat etti.
29 — AHMED ASIM: Ayntablıdır. Seyyiddir. 1820 de İstanbul'da vefat etti. Üsküdar’da Nuh kuyusundadır. Firuzabadi’nin arabi Kamus ve farisi Burhan-ı katı lügat kitaplarını türkceye tercüme, Emali kasidesini türkce şerh etmiştir. Üçü de basılmıştır.
30 — AHMED-İ BEDEVİ: Şeriflerdendir. 1199 da Fas’da doğup, 1276 da Mısır’da Tanta’da vefat etti. Yüzüne peçe örterdi. Camiu keramatil-evliyada diyor ki, Ahmed Bedevi, hem seyyiddir, hem şeriftir. Mısır’daki Evliya arasında, imam-ı Şafii’den sonra en üstünü Ahmed-i Bedevidir. Ondan sonra seyyidet Nefisedir. Sonra Şerefeddini Kürdi, sonra Abdullah Menufi Şazilidir. Mirat-ı Medine’de diyor ki, Kutbi rabbani seyyid Ahmed Bedevi hazretlerinin vefatından altmışbeş sene sonra, Tanta’daki türbesinin bulunduğu camii şerifte her sene, Rebiulevvel ayının birinci Cuma gecesi mevlid okumak âdet olmuştur. Bu mevlide her memleketten binlerce âlim, Veli toplanır. Bir hafta sürer. İmam-ı Bedevi, şeyh Berinin, bu da Ali bin Nuaym Bağdadi’nin, bu da seyyid Ahmed Rıfai’nin halifesidir. Allahü teâlâ, Evliyasının kimine az, kimine çok keramet vermiştir. Ahmed Bedevi hazretlerine, vefatından sonra da çok keramet vermiştir.
31 — AHMED-İ BEZZAR: Hadis âlimlerindendir. 905 de Remle kasabasında vefat etti. Müsned kitabı meşhurdur.
32 — AHMED BİN ABDULLAH: Ebu Nuaym Isfehani adı ile meşhurdur. Şafiidir. Hadis âlimidir. 948 de doğup, 1039 da vefat etti. Kıymetli kitapları vardır. Hilye-tül-Evliyası Beyrut’ta, Mektep-üt-ticari tarafından ve Berlin’de basılmıştır.
33 — AHMED BİN HANBEL: Hanbeli mezhebinin reisidir. 781 senesinde Bağdat’ta doğup, 855 de orada vefat etti. Üçyüzbinden fazla hadis ezberlemişti. İmam-ı Şafiinin talebesidir. Hal tercümesini, Beyheki ve İbni Cevzi ve başka âlimler yazmışlardır. El-Müsned hadis kitabında otuzbin hadis-i şerif vardır. Mutezile fırkası ile çok mücadele ve onları rezil ettiği için, Memun tarafından hapis edildi. [Geniş bilgi için Büyük Âlimlerin Hayatı maddesine bakınız.]
34 — AHMED CAMİ: Ebül-Hasen Ahmed bin Ali Namıki Cami, büyük âlim ve büyük velidir. Eshab-ı kiramdan Cerir bin Abdullah soyundandır. Ahmed Caminin oğulları da derin âlim ve amil ve kâmil idi. Çok kitap yazmışlardı. 1049 da doğup, 1142 de vefat etti. Altıyüzbin kimsenin imana gelmesine sebep oldu. Miftah-un-necat ve Üns-üt-taibin kitapları basılmıştır. Miftah-un-necat kitabı, Hakikat Kitabevi tarafından yeniden basılmıştır.
35 — AHMED DAHLAN: Ahmed bin Seyyid Zeyni Dahlan, Mekke’nin müftisi ve reis-ül-uleması ve Şafii şeyh-ul-hutebası idi. 1816 da Mekke’de doğup, 1886 da Medine’de vefat etti. Birçok eserleri olup Hulasa-tül-kelam fi beyani umerai beledil-haram, Firreddi alel-vehhabiyye-ti-etba-ı mezhebi İbni Teymiyye ve Ed-Dürer-üs-seniyye firreddi alel-vehhabiyye kitaplarında vehhabilerin, yanlış yolda olduklarını âyet-i kerime ve hadis-i şeriflerle göstermektedir. Hulasa-tül-kelamın ikinci cüzü ve Ed-Dürer-üs-seniyye ve El-Fütuhat-ül-İslamiyye kitabının bir parçası olan Fitne isimlerindeki eserleri Hakikat Kitabevi tarafından ofset yolu ile bastırılmışlardır.
36 — AHMED HAMEVİ: Seyyiddir. Hanefi fıkıh âlimidir. Mısır’da müderris [profesör] idi. 1686 da vefat etti. Çok sayıda kitap yazmıştır. Uyun-ül-besair ismindeki Eşbah şerhi ve Nefehat-ül-kurb velittisal biisbatittesarrufi li-evliya badelintikal kitapları çok kıymetlidir.
37 — AHMED İBNİ KEMAL: Şemseddin Ahmed efendi, Süleyman efendinin oğludur. Dedesi, Kemal paşadır. Kanuni sultan Süleyman han zamanında, 1526 dan 1534 senesine kadar Osmanlıların dokuzuncu şeyh-ul-İslamı idi. Cinnilere de fetva verirdi. Bunun için Müfti-yüs-sekaleyn adı ile meşhur oldu. Edirnelidir. İstanbul'da Edirnekapı mezarlığındadır. Tefsir, hadis ve fıkıhda derin âlim idi. Çok kitap yazdı. Fetvaları ve arabiden farisiye lügat kitabı ve El-müniresi ve Nevevi’nin Hadis-i erbaini şerhi çok kıymetlidir. 1534 de vefat etti.
38 — AHMED NAİM EFENDİ: Mustafa Zihni paşanın oğludur. Babanzade adı ile meşhurdur. 1872 de doğup, 1934 de vefat etti. Edirnekapı’dadır. Galatasaray Lisesinde ve mülkiye mektebinde okudu. Orta boylu, sakallı idi. Galatasarayda ders verdi. Felsefe üzerinde fransızcadan tercümeler yaptı. 1928 de Buhari hulasasını tercüme ve iki cildini neşir etti. Dar-ül-fünunda yirmiiki sene profesörlük yaptı. 1933 de darülfünun lağv edilince, kıymeti bilinmeyerek açıkta bırakıldı. Tam ve halis Müslüman idi. Arabi ve fransızca iyi bilirdi. Felsefe âlimi idi. Tevfik Fikretle Abdullah Cevdetin İslam düşmanlıklarını hiç beğenmezdi. Kuru mütercim değil, mütefekkirdi. Tevfik Fikret için Manevi en büyük destekten mahrum, bedbaht, ölmeye mahkum bir kimsedir derdi. Garb filozoflarından iki üç kimseden başka hiçbir filozofun uluhiyyeti inkâr etmediğini söylerdi. Fikretin niçin dalalete düştüğüne şaşardı. Onu felsefede olgunlaşmamış sayardı. Naim beğin eserleri: Ahlak-ı İslamiye esasları, Buhari tercümesi, Dava-yı kavmiyyet, Felsefe dersleri, Nevevinin Hadisi erbain i tercümesi, İlim-ün-nefis [psikoloji], Mantık, Temrinat ve sairedir.
39 — AHMED-İ ZERRUK: Şihabüddin Ahmed bin Ahmed Fasi, 1442 de Trablusgarb’da doğup, 1493 de orada vefat etti. Maliki fıkıh âlimi ve tasavvuf büyüklerindendir. Çok sayıda kıymetli eserleri vardır. Şerh-ı hizbil-bahr ve Kavaid-üttarika fil-cemi beyneşşeriati velhakika ve Kavaid-üt-tasavvuf kitapları meşhurdur. Sonuncusu büyük olup, Mısır’da basılmıştır.
40 — AKŞEMSEDDİN: Muhammed bin Hamza, Şihabüddin-i Sühreverdi neslindendir. Şam’da doğmuştur. Hacı Bayram-ı velinin halifesi olup, Göynükte yerleşti. İstanbul’un fethinde bulunup, Hz. Halidin kabrini keşif etti. 1460 da Göynük’te, yani Torbalı’da vefat etti. Risalet-ün-nuriyye ve Maddet-ül-hayat kitapları vardır.
41 — ALAÜDDİN-İ BAĞDADİ: Ali bin Muhammed, Şafii fıkıh ve tefsir âlimidir. 1279 da Bağdat’ta doğup, 1340 senesinde Haleb’de vefat etti. Hazin tefsirini yazmıştır.
42 — ÂLEMGİR: Muhammed Evrenkzib, Şahcihanın üçüncü oğlu olup, 1619 da doğup, 1707 de vefat etti. Birinci oğlu Dara Şekve çok âlim ve kadiri idi. Hasenat-ül-ebrar kitabında İslamiyet'i Hindu dini ile birleştirdiği için, 1658 de Evrenkzib tarafından idam edildi. Farisi Sefinet-ül-Evliya kitabı Pişaver’de basılmıştır. Âlemgir, 1657 de babasını hapis edip, tahta çıktı. Çok mütteki ve âlimleri severdi. Berehmenlerle ve şiilerle mücadele etti. Muhammed Masum-i Faruki ve oğlu Muhammed Seyfüddin hazretlerinden feyiz aldı. Elli sene adaletle hüküm sürdü. Şeyh Nizam Muinüddini Nakşibendi başkanlığındaki bir heyete, Hanefi mezhebi üzerine Fetava-i hindiyye adındaki çok kıymetli fetva kitabını hazırlattı. 1891 de Mısır’da basılmış, 1972 de üçüncü baskısı yapılmıştır.
43 — ALİ BİN AHMED HİTİ: Seyf-ül-batir li-rikabişşiati verrafıda-til-kevafir kitabı çok kıymetlidir. Bu kitabı 1616 da İstanbul'da yazmıştır.
44 — ALİ BİN EMRULLAH: 1509 da doğup, 1571 de Edirne’de vefat etti. Ahlak-ı Alai kitabını yazdı. Tefsir, kelam ve fıkıh şerhleri de vardır.
45 — ALİ BİN Hüseyin: Hüseyin Va'ız-ı Kaşifinin oğludur. Fahrüddin ve Safi isimleri ile meşhurdur. 1462 de doğup, 1533 senesinde Hirat’ta vefat etti. Farisi eserleri arasında Reşehat kitabı çok kıymetlidir. Şeyh Ahmed Allan-ı Mekki ve sonra Muhammed Muradı Kazani tarafından arabiye tercüme edilmiştir. Üçüncü Murad han zamanında, 1584 senesinde, Muhammed Şerifi Abbasi tarafından türkceye tercüme edilmiştir. Türkcesi çeşitli tarihlerde basılmıştır. 1874 de İstanbul'da taşbasması harekeli olup, sonunda mevlana Halidi Bağdadinin arabi İrade-i cüziyye kitabı ve kenarında, mevlanai mezkurün Rabıta risalesinin arabisi ve ayrıca türkcesi ve yine onun Adab-ı tarikat risalesinin türkcesi ve farisi Silsilei aliyyesi ve ayrıca İsmail Hakkı Bursevinin Huccet-ül baliga risalesi ve Hatmi hacegan ve Niyazi Mısırinin Süal-cevap risalesi ve şeyh Sadık efendinin Abdestin adabı ve İnsan-ı kâmil ve Edirne müftisi Feyzi efendinin Ayn-ül hakika adındaki çok kıymetli kitapları ve Hz. Ali’nin kırk sözü ve tercümeleri vardır. Sözün kısası, Reşehat tercümesinin bu baskısı bir hazinedir. Eline geçip okuyan, dünyanın en talihli insanıdır. Abdulhakim efendi, Reşehat okumak, insanın ihlasını arttırır buyururdu.
46 — ALİ BİN İSMAİL: Alaüddin Konevi olup, 1269 da doğup, 1329 da vefat etti. Şafii fıkıh âlimidir. Mısır’da ders verdi. Şam’da kadılık yaptı. El alam fi-hayatil-Enbiya aleyhimüssalatü vesselam ve Havi ile Tearrüf şerhleri ve Minhac muhtasarı meşhurdur.
47 — ALİ BİN MABED: İmam-ı Muhammedin talebesidir. Onun Camiul-kebir ve Camiüs-sagir kitaplarını rivayet etmiştir. Mervden Mısır’a geldi. 833 senesi Ramazan ayında vefat etti.
48 — ALİ EFENDİ “Çatalcalı”: Osmanlı Şeyh-ül-İslamlarının kırküçüncüsüdür. 1632 de Çatalca’da doğdu. Dördüncü Muhammed han zamanında, 1673 de Şeyh-ül-İslam oldu. Onüç sene sonra azledildi. 1692 de vefat etti. Ali efendi fetvası meşhurdur.
49 — ALİ HAYDAR BEĞ: Ahiskalı hoca Emin efendi zade, temyiz mahkemesi azalığında ve başkanlığında, fetvahanei ali eminliğinde ve adliye nezaretinde bulunmuştur. Dar-ül-fünun hukuk fakültesinde ve medresetül-kuddatta ve mülkiye [siyasal bilgiler] okulunda müderrislik yani profesörlük yaptı. Mecelle kitabına yaptığı Dürer-ül-hükkam adındaki şerhi çok kıymetlidir. Bu şerhin 1905 de basılan Kitab-ül-kefale sonunda bildirildiği gibi, Erazi kanunu şerhi ve Evkafda muvadaa ve Risalei mefkud ve İntikal kanununa şerhi vardır. 1937 de vefat etti.
1903 de vefat ederek Üsküdar’da Nesuhi kabristanına defn edilmiş olan büyük Ali Haydar beğ başkadır. O da, hukuk fakültesinde usuli fıkıh ve mecelle profesörlüğü yapmıştı.
50 — ÂLİM BİN ALA: Hanefi fıkıh âlimidir. 1289 de vefat etti. Büyük tatar hanı için hazırladığı Tatarhaniyye adındaki fetva kitabı çok kıymetli olup, Zad-ül-müsafir adı ile meşhurdur.
51 — ALİ UŞİ: Siraciyye fetva kitabını ve ayrıca Ehl-i sünnet itikadını bildiren Emali kasidesini yazdı. Ferganelidir. 1180 de vefat etti.
52 — ALİ-ÜL-ALA: Hurufi babalarındandır. Fadlullah-ı Hurufinin müridlerinden idi. Timur handan kaçıp, Kırşehir’e geldi. Bektaşi şekline girdi. Bektaşilik tarikatını, İslam düşmanlığı haline çevirdi. Cavidan kitabını Anadoluya, el altından yaydı. Binlerle Müslümanın dinden, imandan çıkmasına sebep oldu.
53 — ALUSİ: Şihabüddin seyyid Mahmud bin Abdullah Alusii kebir Bağdadi, Bağdat’ta müfti idi. Şafii âlimlerindendir. 1803 de Bağdat’ta doğup, 1853 de orada vefat etti. İstanbul’a da geldi. Şiilere cevap olarak, El-ecvibe-tülIrakıyye anil esiletil-İraniyye kitabı ve Nehc-üs-selame ve El-ecvibe-tül-Irakıyye anil-esile-til-Lahuriyye, Nefehat-ül-kudsiyye fi-mebahisilimamiyye kitaplarını yazmıştır. Birincisi 1899 de İstanbul'da sanayi mektebinde, üçüncüsü 1883 de Bağdat’ta basılmıştır. Ruh-ul-meani adındaki tefsiri, dokuz cilttir. Gençler arasında şöhret bulan bu tefsir, din âlimleri arasında bir kıymet kazanamamıştır. İçindeki haberlerden bazısının doğru olmadığı, Dürerüs-seniyyede yazılıdır. İbni Teymiyye’nin fikirlerini benimsemiştir.
54 — ALUSİ: Seyyid Mahmud Şükri bin Abdullah, şiilere cevap olarak, Minhatülilahiyye muhtasar-ı tuhfei isna aşeriyye ve Seadetül-dareyn ve Süyufi müşrika ve Sabbülazab kitapları yazmıştır. Alusii kebirin torunudur. İbni Teymiyyecidir.
55 — ALUSİ: Numan bin Mahmud bin Abdullah Alusi, Bağdat’ta 1836 da doğup, 1899 da vefat etti. Mevta işitmez derdi. Cila-ül-ayneyn kitabında İbni Teymiyye’yi övmekte, İbni Hacer-i Mekki hazretlerine dil uzatmaktadır. Yusüf Nebhani Şevahid-ül-hak kitabında, bunun haksız olduğunu ispat etmektedir. Galiyye-tül-mevaız kitabında dört mezhep imamlarını çok övüyor ve İmam-ı a’zamı müjdeleyen hadis-i şerifleri yazıyor ve Hanefi fıkıh kitaplarından bilgiler bildiriyor ise de, 119. sayfasında, Evliyanın kabrini ziyaret için Cila-ül-ayneyn kitabını tavsiye etmektedir.
56 — AMİDİ: Seyfüddin Ali bin Muhammed, şafii fıkıh ve kelam âlimidir. 1156 da Amid, yani Diyar-ı Bekrde doğup, 1234 de Şam’da vefat etti.
57 — AMR İBNİ AS: As bin Vaili Sehminin oğludur. Eshab-ı kiramın meşhurlarındandır. Hicretin 8. senesinde, Mekke’nin fethinden altı ay önce, Halid bin Velid ile birlikte Medine’ye gelerek Müslüman olmuşlardır. Fetihden önce imana gelenlerin şereflerine ve yüksek derecelerine kavuşmuşlardır. Resulullahın Amman’da valisi idi. Hiç azlolunmadı. Ebu Bekri Sıddık tarafından Şam’ın fethine gönderildi. Mısır’a vali yapıldı. Doksan yaşında iken 663 [h. 43] senesinde Mısır’da vefat etti. Çok zeki idi. Meşhur dahilerden idi. Amr ibni As, Kureyşin salihlerindendir hadis-i şerifi Medaric-ün-nübüvvede yazılıdır.
58 — ARND: Yirminci asrın büyük kimyagerlerindendir. Sultan ikinci Abdulhamid han zamanında İstanbul Dar-ül-fünununda, uzun yıllar kimya profesörü idi. 1934 de İstanbul üniversitesine tekrar getirildi. Fritz Arnd iyi türkçe konuşurdu. 1969 sonunda Hamburg’da öldü. Kıymetli din kitapları yazarlığı ile tanınmış Hüseyin Hilmi Işık, 1936 senesinde, Arnd’ın yanında çalışarak organik bir cisim keşif etti. Bu buluş, İstanbul fen fakültesi dergisi, 1937 senesi, ikinci cildin ikinci sayısında ve Berlin’de çıkan 1937 yıl ve [2519] sayılı almanca Zentrall Blatt kimya kitabında Işık Hilmi adı ile yazılıdır.
59 — AYNİ: Buhari şarihidir. Bedreddin Mahmud bin Ahmeddir. Hidaye şerhi ve Akt-ül-cüman adındaki ondokuz cilt tarihi ve Keşf-ül-lisan adındaki İbni Hişam şerhi meşhurdur. 1359 da Ayntabda doğup, 1451 de Kahire’de kadı iken vefat etti.
60 — BAKANİ: Nureddin Mahmud Bakani Kadiri, Hanefi fıkıh âlimidir. 1579 da vefat etmiş olan allame şeyh-ul-İslam Muhammed Behnesinin talebesidir. Mecrel-enhür adındaki Mülteka şerhi çok kıymetlidir. Bu şerhini 1577 de tamamlamıştır. Risaletü-fişşürutis-salatil-cuma ve Şerh-ün-nikaye-muhtasaril-vikaye kitapları da vardır. 1594 senesinde vefat etti.
61 — BEGAVİ: Hüseyin bin Mesud, Muhyissünne denir. Horasanda Bag şehrinde doğup, 1122 de vefat etti. Şafii fıkıh âlimidir. Meâlim-üt-tenzil adındaki tefsiri ile, Mesabih hadis, Tehzib fıkıh kitabı meşhurdur.
62 — BEHAEDDİN MUHAMMED BİN MUHAMMED BUHARİ: Şah-ı Nakşibend denir. Evliyanın büyüklerindendir. Müslümanların gözbebeğidir. Seyyiddir. Buharada Kasr-ı arifan şehrinde 1318 de doğup 1389 de orada vefat etti. Çok evliya yetiştirdi. Evrad, Tuhfe ve Hediye kitapları çok kıymetlidir. Hal tercümesi ve kerametleri, farisi Enis-üt-talibin de uzun yazılıdır. Bu kitap, Hakikat Kitabevi tarafından 1993 de, ofset ile bastırılmıştır.
63 — BEHAİ: Osmanlı şeyh-ul-İslamlarının otuzikincisidir. 1654 de vefat etti. Tütün caiz derdi ve içerdi.
64 — BEYDAVİ: Kadi Abdullah bin Ömer, Şiraz civarında Beyda şehrinde doğup, 1286 senesinde Tebriz’de vefat etti. Şiraz’da kadı idi. Tefsir ilminin büyük üstadıdır. Envarüttenzil, tefsir kitabı çok kıymetlidir. Şafii mezhebinde fıkıh âlimidir. İlminden, takvasından bir parçası Mevduat-ül-ulumda yazılıdır. Okuyup anlayan, onun tefsirine dil uzatamaz. Fıkıh ve ahlak ilminde de kitapları vardır. Tavaliul-envar ismindeki kelam kitabında, eski yunan filozoflarının birçok yazılarını bildirip, bunlara cevaplar vermiştir. Bu kitabı gören cahiller, İmam-ı Beydavi, kitaplarına yunan felsefecilerinin yazılarını, fikirlerini karıştırmıştır demişlerdir. Halbuki, onların fikirlerini benimsememiş, onları cevaplandırmış, red etmiştir. Tefsirinde, onların fikirleri hiç mevcut değildir.
65 — BEYHEKİ: Nişapur’un Beyhek kasabasında 994 de doğup, 1066 da orada vefat etti. Ebu Bekr Ahmed bin Hüseyin, hadis ve Şafii fıkıh âlimi idi. Kitaplarının adedi binden fazladır. Bunlar arasında Delail, Sünen ve Şuabüliman kitapları çok kıymetlidir
66 — BİRGİVİ: Zeynüddini Muhammed efendi. 1521 de Balıkesir’de doğup, 1573 de Birgide taundan vefat etti. Vasıyetname, Tarikat-ül-Muhammediyye, Avamil ve İzhar kitapları ve Etfal-ül-müslimin risalesi ve kadınların hayız hallerini bildiren Zuh-rul-müteehhilin risalesi çok kıymetlidir. İbni Abidin Zuhru şerh ederek Menhel-ülvaridin ismini vermiştir. Tarikati Abdulgani ve Hadimi şerh, Süleyman Fadıl efendi, ihtisar etmişlerdir. Bu muhtasara Miftah-ul-felah ismini vermiş, bu üçünü ve Menheli Hakikat Kitabevi ofset ile bastırmıştır. Ziyaret-ül-kubur risalesine, İgase-tül-lehfandaki sapık yazılardan karıştırmıştır.
67 — BUHARİ: Muhammed bin İsmail 810 da Buhara’da doğup, 870 de Semerkand’da vefat etti. Kur'an-ı kerimden sonra dünyanın en kıymetli kitabı olan Camii sahih hadis kitabı, Buharii şerif adı ile meşhurdur. Bu kitabını onaltı senede vücuda getirmiştir. Çok şerhleri ve baskıları yapılmıştır. 1894 senesinde sultan Abdulhamid han tarafından Mısır’da yaptırılan iki cilt baskısı, pek nefis cildlenmiş, altın tugra ve nukuş ile tezyin edilmiştir. 1897 senesinde, İstanbul'da Matbaai amire baskısı da latif olup, 1992 de ziya üsulü ile teksir edilmiştir. Başka çok kitapları da vardır.
68 — BURHANEDDİN-İ MERGINANİ: Burhaneddin Ali bin Ebi Bekr, Fergane kasabalarından Mergınan’da doğup,1197 de Cengiz askeri tarafından şehit edildi. Çok kitap yazdı. Bunlardan Hidaye ve Tecnis meşhurdur. Cengizin Buhara şehrini tahrib ve ahalisini katletmesi 616 hicri senesinde olduğu ve Burhaneddin Mahmud Buharinin bu esnada şehit olduğu Kısas-ı enbiya ve Kamus-ul-alamda yazılıdır. Hidayesi Milton tarafından ingilizcesi ile birlikte 1791 de basıldı. Hidaye şerhleri çoktur. Talebesi, Hüseyin bin Ali Hüsameddin Sagnaki, yaptığı şerhe Nihaye ismini vermiş, 1309 da vefat etmiştir. Ekmeleddini Babertinin İnaye adındaki şerhine Sadi Çelebinin haşiyesi meşhurdur.
69 — BURHAN-ÜŞ-ŞERİA: Mahmud bin Sadr-üş-şeria-tül-evvel Ahmed bin Ubeydullah Mahbubi, 1274 de Moğol askerlerinin işkencelerinde yüzlerce âlimler ile birlikte şehit oldu. Vikaye kitabı meşhurdur. Vikaye kitabını, kızının oğlu olan Sadr-üş-şeriai sani Ubeydullah bin Mesud için yazmıştır. Hidaye kitabından önemli gördüğü yerleri alarak yazmıştır. Bu da, Vikayeyi kendisi hem şerh etmiş, hem de ihtisar etmiştir. Şerhi Sadr-üş-şeria şerhi adı ile meşhurdur. Muhtasarına da, Muhtasar-ı Vikaye veya Nikaye adını vermiştir. Nikayenin çeşitli arabi şerhleri vardır. Bakaninin şerhi ve Kuhistaninin Camiur-rümuz adındaki şerhi en meşhurlarındandır. Nikayenin farisi şerhlerinden, Celaleddin Mahmud bin Ebu Bekrin Tercüme-tül-muhtasar adındaki şerhi 1898 de İstanbul'da basılmıştır.
Mahmud bin Ubeydullah, Burhaneddini Mergınaninin torunlarındandır. Damadı, Mesud bin Tac-üş-şeria Ömerdir. Vikayenin şerhleri arasında İznik medresesinde müderris Alaüddin Ali bin Ömerin İnaye adındaki şerhi meşhurdur. Vikayenin Sadr-üş-şeria şerhine yapılan haşiyeler arasında Ehi Çelebinin Zahire-tül-ukbası ve Şeyhülİslam Mevlana İsameddin İsferayinin haşiyesi çok kıymetlidir. İsameddin İbrahim bin Muhammed 1536 da Semerkand’da vefat etti.
70 — BUSAYRİ: İmam-ı Muhammed bin Said Şerefüddin, büyük İslam şairidir. Hadis ilminde ve hattatlıkta mahir idi. Ebül Abbas-ı Mürsinin talebesidir. 1213 de Mısır’da Busayr şehrinde doğup, 1295 de Mısır’da vefat etti. Bürde ve Hemziyye kasideleri olup, çeşitli dillerde doksandan fazla şerhleri vardır.
71 — CELALEDDİN-İ DEVANİ: Muhammed Esad, büyük âlimdir. 1426 da doğup, 1502 de vefat etti. Şiraz’da yaşadı. Çok kitap yazdı. Akaidi Adudiyye şerhi meşhurdur. Levamiul işrak ismindeki Ahlak-ı celali kitabı ingilizceye tercüme edilmiştir.
72 — CELALEDDİN-İ HİNDİ: Muhammed bin Mahmud Celaleddini kebir pani-püti, Çeştiyye meşayıhindendir. Hz. Osman soyundandır. Şemsüddini pani-pütinin halifesidir. 1363 de vefat etti. Pani-püt şehrinde büyük türbesi vardır. Fevaid-ül-füad ve Zad-ül-ebrar kitapları çok kıymetlidir.
73 — CELALEDDİN MUHAMMED RUMİ: Evliyanın büyüklerindendir. Mekatibi şerifenin yüzyedinci mektubunda diyor ki, Mevlana Celalüddin Rumi, Ehl-i sünnet Evliyasının büyüklerindendir. 1207 de Belh şehrinde doğup, 1273 de Konya’da vefat etti. Babası sultan-ül-Ulema Muhammed Behaeddini Veled büyük âlim ve Veli idi. Daha çocuk iken babasının kalbindeki feyizlere kavuştu. Nefehatda diyor ki, Beş yaşında iken kiramen katibin meleklerini, Evliyanın ruhlarını ve sokakta dolaşan cinnileri görürdü. Pederi, oğlu ile Hicaza, sonra Şama ve Konya’ya geldi. Babası ölünce, oğlu ders verirdi. Önce Pederinin halifesi olan Seyyid Bürhaneddin Tirmüziden dokuz sene feyiz aldı. Seyyid Bürhaneddin Kayseri’de medfundur. Bundan sonra, Şemseddini Tebrizi gelip irşat eyledi. Ney ve dümbelek çalmadı. Dönmedi, raks etmedi. Bunları, sonra gelen cahiller uydurdu. Divanında otuzbin, Mesnevisinde kırkyedibin beyt vardır. Farisidirler. Türkce şerhleri çoktur. Nakşibendi tarikatının büyüklerinden Abdullah-i Dehlevi hazretleri, Üç kitabın eşi yoktur. Bunlar, Kur'an-ı kerim ve Buharii şerif ve Celaleddini Ruminin Mesnevisidir buyurdu. Yani, Evliyalık yolunun kemalatını bildiren kitapların en üstünü Mesnevidir. Evliyalık ve nübüvvet yollarının kemalatını ve inceliklerini bildirmekte ise, İmam-ı Rabbani hazretlerinin Mektubâtının eşi yoktur. Görülüyor ki, tasavvuf büyükleri, birbirlerini sever ve överlerdi. Abdullah-ı Dehlevi hazretleri, yüzyedinci mektubda buyuruyor ki: O, Evliyanın büyüklerinden ve Ehl-i sünnet ve cemaat âlimlerinden idi.
74 — CEMŞİD: Cem de denir. İran’da ilk hükümet kuran Piştani oğullarının dördüncü hükümdarı olup, sekizyüz sene saltanat sürmüş, beşyüz sene İran’da kimse hasta olmamış. Bunun için, milleti kendine taptırmıştır. Martın yirminci günü tahta çıktığı için, bugüne Nevruz diyerek yılbaşı ve dini bayram yapmıştır. Bu kâfir bayramı, İran’da bugün de kutlanmaktadır. Cahiller, İran’da ve başka İslam memleketlerinde, İslamiyet'ten önce yaşamış olan kâfirlerin âdetlerini, tapınmalarını, bugün meydana çıkararak, ecdad yadigârı diyor, millete bunları yaptırıp, dinden çıkarıyorlar. İngilizler de, bu İslam düşmanlığını körüklüyorlar. Cemşid bin yaşında iken, Şeddadın biraderzadesi olan Dahhak ile muharebede yakalanmış, testere gibi olan balık kemiği ile ikiye biçilmiştir.
75 — CEVDET PAŞA: Ahmed Cevdet paşa 1823 de Lofca’da doğup, 1894 de vefat etti. Fatih camii şerifi bahçesinde mermer kabri vardır. Bütün milletlerin çok kıymet verdiği Mecelle adındaki kitabı hazırlamakla, İslamiyet'e büyük hizmet etmiştir. Kısas-ı Enbiya ve Malumati nafia kitapları meşhurdur.
76 — DARE KUTNİ: Ali bin Ömer, hadis âlimidir. 918 senesinde Bağdat’ta Dare kutnda doğup, 995 de vefat etti. Sünen kitabı meşhurdur.
77 — DARİMİ: Abdullah bin Abdurrahman hafız Ebu Muhammed, 798 de Semerkand’da doğup, 869 da vefat etti. Hadis âlimidir. Müsned adındaki kitabı çok kıymetlidir.
78 — DAVUD BİN SÜLEYMAN: Halid-i Bağdadinin talebelerindendir. 1807 de Bağdat’ta doğup, 1881 de orada vefat etti. Onsekiz sene Mekke’de kaldı. Minhat-ül-vehbiyye fi reddil-Vehhabiyye kitabı 1888 de Bombay’da ve 1970 de İstanbul'da basıldı. Arabidir. Türkcesi Kıyamet ve Ahiret kitabının Müslümana nasihat kısmındadır.
79 — DAVUD-İ TAİ: Ebu Süleyman Davud bin Nasir, Hanefi fıkıh âlimi ve çok zahid idi. Horasanlıdır. İmam-ı a’zamın talebesi ve Habibi Aceminin halifesi idi. 781 de vefat etti.
80 — DEBBUSİ: Ebu Zeyd Ubeydullah bin Ömer, Buhara’nın meşhur yedi kadısından biridir. Debbus, Semerkand’da bir kasabadır. Hanefi fıkıh âlimlerindendir. 1039 da Buhara’da vefat etti. Tesis fıkıh kitabı Mısır’da basılmıştır. Esrar fil-üsuli vel-füru kitabı, Hazane fetva kitabı ve İmam-ı Muhammedin Camiul-kebirine şerhi vardır.
81 — DEMİRİ: Kemaleddin Muhammed bin İsa, Mısır Şafii âlimlerindendir. 1341 de doğup, 1405 de vefat etti. Hayat-ül-hayvan kitabı Beyrut’ta Mektebe-tül-ticaride satılmaktadır. İki cilttir. Kenarında Zekeriyya Kazvininin Acaib-ül-mahlukat kitabı vardır.
82 — DEYLEMİ: Şehrdar bin Ebu Şüca Şireveyh 1090 da Hemedan’da doğup, 1163 senesinde vefat etti. Ebu Nasr Deylemi, hadis âlimidir. Müsned-ül-firdevs kitabı meşhurdur.
83 — DIRAR: Mısır’da, Fatımiler zamanında bulunan bir Yahudi dönmesidir. Halife Hakimi aldattı. İslamiyet'i yıkmaya uğraştı. Bunun ve talebesi Hamzanın yolunda olanlara Derezi veya Dürzi denir.
84 — EBU ABDULLAH: Muhammed bin Musa bin Numan Merakişi Tilimsani, tasavvuf büyüklerindendir. Malikidir. 1284 de vefat etti. Misbah-uz-zulam kitabı çok kıymetlidir.
85 — EBU BEKR BİN ALİ HADDAD-İ YEMENİ: Hanefidir. 1397 senesinde vefat etti. Kuduri Muhtasarını şerh etti. Bu şerhi üç cilt olup, Sirac-ül-vehhac adını vermiştir. Bunu ihtisar ederek Cevheretün-neyyire demiştir. İbrahim İbnül-Lakaninin ilmi kelamda yazdığı Cevhere-tüt-tevhid başkadır. İbrahim Lakani Maliki kelam âlimi ve büyük Veli olup, 1632 senesinde vefat etmiştir. Abdulgani ganimi Meydaninin El-lübab ismindeki Kuduri şerhi meşhurdur. İbni Abidinin talebesi olup, 1857 de vefat etmiştir.
86 — EBU BEKR-İ BAKILLANİ: Kadi Muhammed bin Tayyib, Basra’da doğup, 1013 de Bağdat’ta vefat etti. Kelam âlimi ve Eşari idi. İlmi ve zekası çok idi. İstanbul’a elçi gönderildi. Çok kıymetli eserleri vardı.
87 — EBU BEKR-İ BELHİ: Hamideddin-i Belhi, Belh kadısı idi. Babası, Ömer bin Mahmuddur. 1165 senesinde vefat etti. Farisi Makamat kitabı meşhurdur.
88 — EBU EYYUB-İ SAHTIYANİ: Ebu Bekril Basri, Tabiinin büyüklerinden ve fıkıh âlimlerindendir. Çok kerametleri görüldü. Basra’da deri satardı. 748 senesinde taundan, altmışbeş yaşında vefat etti.
89 — EBU EYYUB-İ SÜLEYMAN: Medine-i münevverede bulunan yedi büyük âlimlerden biridir. 722 de vefat etti.
90 — EBU HANİFE: İmam-ı a’zam Numan bin Sabit hazretleri, İslam âlimlerinin en büyüklerindendir. Hicri 80 [m. 699] senesinde Kufede doğup, 150 [m. 767] de Bağdat’ta şehit edildi. İkinci Abbasi halifesi Ebu Cafer Mensur zalim idi. İmam-ı a’zamı, hergün on sopa arttırarak, zindanda döğdürdü. Sopa adedi yüz olduğu gün, İmam yıkıldı. Yatarken ağzına zehir akıttılar, şehit oldu. Fıkıh bilgilerini, Ehl-i sünnet itikadını topladı. Yüzlerce talebesine öğretip, kitaplara geçirilmesine sebep oldu. Müslümanlar tarafından kağıt imali bunun zamanında başladı. [Geniş bilgi için Büyük Âlimlerin Hayatı maddesine bakınız.]
91 — EBU HASEN-İ SÜBKİ: Ali bin Abdulkafi hafız Takıyyüddin Sübki, 1284 de Mısır’da Sübk kasabasında doğup, 1355 de Kahire’de vefat etti. Tacüddin-i İskenderinin talebesidir. Mısır’da ve Şam’da Şafii âlimlerinin reisi idi. Yüzelliden fazla kitap yazdı. İbni Teymiyye’ye çok nasihat etti. Ona reddiyye olan kitaplarından Şifa-üs-sikam, Beyrut’ta Dar-ül-afak-ı Cedide kitabevi tarafından ve ofset yolu ile İstanbul'da yeniden basılmıştır. Oğlu Abdulvehhab Tacüddin-i Sübki, Şafii âlimlerinden olup, 1370 de Şam’da vefat etmiştir.
92 — EBU İSHAK GÜLABADİ: Ebu Bekr Muhammed bin İbrahim Buhari Gülabadi, Sôfiyyei aliyyedendir. 990 senesinde vefat etti. Tearrüf kitabı çok kıymetlidir. İsmail bin Muhammed tarafından yapılan farisi şerhi 1912 de Lüknov’da basılmıştır. Şarih 1042 de vefat etmiştir. 1969 da Camiul-ezherde basılmıştır.
93 — EBU İSHAK ŞİRAZİ: İbrahim bin Ali, Şafii fıkıh âlimlerindendir. 1082 de Bağdat’ta vefat etti. Ebu İshak İbrahim İsferaini 1026 da Nişapur’da vefat etti. El-Mühezzeb kitabı meşhurdur.
94 — EBÜL-BEKA: Şeyh-ül-İslam idi. Tütün günah değildir derdi. Ebülbeka Muhammed bin Ahmed bin Diyaüddin Sagani başkadır. 1387 de doğup, 1450 senesinde vefat etmiştir. Kafi şerhi olan Şafi ve Nesefinin Vafisine şerhi ve Diyaülmaneviyye ala mukaddime-til-gazneviyye ve Mecmaul-bahreyn şerhi ve Menakıb-ül-İmamil-a’zam kitapları meşhurdur.
95 — EBÜL-HASEN-İ EŞARİ: Adı Ali bin İsmaildir. Ehl-i sünnetin itikaddaki iki imamından biridir. Bağdat’ta vefat etti. Kitab-ülulumu 1953 de ingilizceye tercüme edilmiştir. [Geniş bilgi için, Büyük Âlimlerin Hayatı maddesine bakınız.]
96 — EBÜL-HASEN-İ HARKANİ: Sôfiyyei aliyyenin büyüklerindendir. Adı, Ali bin Caferdir. Bayezidi Bistaminin ruhaniyetinden terbiye gördü. Esrar-ı süluk kitabını Salahaddini Uşaki türkceye çevirmiştir. Beşaret-name kitabı çok kıymetlidir. 1034 de Harkan’da vefat etti.
97 — EBÜL-HASEN-İ ŞAZİLİ: Nurüddin Ali bin Abdullah şeriftir. Malikidir. 1196 da Tunus’da Şazile kasabasında doğdu. Silsilesi, Sırri Sekatiden gelmektedir. Bir yoldan da, seyyid Ahmed Rıfaiye bağlanmaktadır. İskenderiyye’de Şazili tarikatını tesis etti. Her istediğim zaman, Resulullahı baş gözümle görmezsem, kendimi Onun ümmeti saymam buyururdu. Hizb-ülbahr dua kitabı meşhurdur. Mekke yolunda 1256 da vefat etti. Ebül Hasen Ali bin Nasirüddin Şazili Maliki başkadır.
98 — EBÜL-KASIM-I SEMERKANDİ: Muhammed bin Yusüf, Hanefi fıkıh âlimlerindendir. 1161 senesinde vefat etti. Camiul-fetava kitabı meşhurdur. Buna Camiul kebir de denir. Mültekıt ve başka kitapları da vardır.
99 — EBÜLLEYS-İ SEMERKANDİ: Nasr bin Muhammed, Hanefi fıkıh ve tefsir âlimidir. Bostan-ül-Arifin, Tenbih-ül-gafilin, Mukaddime kitapları meşhurdur. Ebülleys tefsirinin türkçe Musa İzniki tercümesi 1983 de basılmıştır. 983 de vefat etti.
100 — EBU MENSUR-I MATÜRİDİ: Muhammed bin Mahmud, Ehl-i sünnetin iki itikad imamından birincisidir. Hocası Ebu Nasr-ı İyad, Ebu Bekri Cürcaninin talebesi idi. Bu da İmam-ı Muhammed Şeybaninin talebesi idi. 944 de Semerkand’da vefat etti. Kabrini bir Yahudi ruslardan satın alarak eğlence yeri yaptı. İstanbul’dan gelen İhlas şirketi, bu çirkin hali görünce, 1996 da, [Yahudiden 30000] dolara satın alarak kıymetlendirdi. İmam-ı a’zam Ebu Hanifeden gelen kelam bilgilerini kitaplara geçirdi. İzah ve isbat etti. [Geniş bilgi için Büyük Âlimlerin Hayatı maddesine bakınız.]
101 — EBU SAİD-İ FARUKİ: 1781 de Rampur’da doğup, 1834 senesinde hacdan dönerken Tonk şehrinde vefat etti. Delhi’ye getirilip, mürşidi Abdullah-i Dehlevinin yanına defnedildi. Farisi Hidâyet-üt-talibin kitabı çok kıymetlidir. Urdu tercümesi ile birlikte 1965 de Karaşi’nin Nazımabad kasabasında basılmıştır.
102 — EBÜSSÜUD EFENDİ: Ahmed bin Mustafa, onüçüncü şeyh-ul-İslamdır. Cinnilere de fetva verirdi. Eyyubde yazılı medresedeki odası, şimdi de duruyor. 1490 da doğup, 1574 de vefat etti. Eyyub camii karşısındadır. Tefsiri ve fetvaları çok kıymetlidir.
103 — EBU TALİB-İ MEKKİ: Muhammed bin Ali Maliki, Sôfiyyei aliyyenin meşhurlarındandır. 996 senesinde Bağdat’ta vefat etti. Kut-ül-kulub kitabı meşhurdur.
104 — EBU YA’LA: Ahmed bin Ali, hadis âlimidir. Müsned kitabı meşhurdur. 825 de doğup, 920 senesinde Musul’da vefat etti.
105 — EBU YUSÜF: Yakub bin İbrahim Ensari, imam-ı a’zam Ebu Hanifenin talebesinin en büyüğüdür. 731 de Kufe’de doğup, 798 de Bağdat’ta vefat etti. Kitab-ül-haracı fransızcaya tercüme edilmiştir.
106 — ECHÜRİ ALİ: Mısır’daki Maliki âlimlerinin büyüklerindendir. Hicri 967 de doğup, 1066 [m. 1656] da vefat etti. Tütün içmenin mubah olduğuna fetva verdi.
107 — EFLATUN: Platon, eski yunan felsefecisidir. Sokratın talebesi, Aristonun hocasıdır. Avrupalılar, miladdan [429] sene önce doğup etmiş diyorlar ise de, İsa aleyhisselam zamanında yaşadığı Burhan-ı katıda yazılıdır. Mısır’a da gitti. Sekseniki yaşında vefat etti. Çok kitap yazdı. Tenasüha inanırdı. Trinite denilen Teslis inancını ilk olarak ortaya çıkaran budur. İsa aleyhisselam göke çıkarıldıktan sonra, dört İncili yazanlar, bu inancı karıştırarak, beşeriyeti büyük felakete sürüklediler.
108 — ELBAB ALİ: Ali Muhammed, İran’da 1821 de doğdu. Tasavvuf ile felsefeyi karıştıranlardan Ahmed Zeyneddin İhsainin talebesi idi. İran ve Hindistan’da dolaştı. Birkaç defa hacca gitti. 1844 de Şiraz’da yeni bir din kurdu. Şiraz’da bir büyük cami, Kâbe ve kıble yaptı. Yalnız iki rekat sabah namazı ile senede bir ay oruç farzdır dedi. Babi denilen bu dine girmeyenleri öldürmek helaldir dedi. Öldürüldükten sonra, Kurre-tül-ayn adında bir acem kızı, bu dini yaymaya çalıştı. Mini etek ve çıplak gezmek modasını çıkardı. Yakalanıp diri olarak yakıldı. Bab fikirlerini, yirmiüç kitapta bildirdi. Buna Behailik denildi. 1850 de İran hükümeti tarafından, Tebriz’de kurşuna dizildi.
109 — ESİRÜDDİN-İ EBHERİ: Müfaddal bin Ömer, matematik, astronomi, fizik ve mantık âlimi idi. Musul’da ve Anadoluda bulundu. Hidaye fizik kitabını yazmış, Hüseyin Kadi mir bunu şerh etmiştir. İsaguci mantık kitabı da meşhurdur. İsaguci yunancada başlangıç demektir. 1265 de vefat etti.
110 — EŞREFZADE-İ RUMİ: Abdullah bin Eşref bin Muhammed Mısıri, babasının ismi ile şöhret bulmuştur. Kadiri meşayıhindendir. Çok kitap yazdı. Müzekkin-nüfus kitabı meşhurdur. 1484 senesinde İznik’te vefat etti.
111 — EVZAİ: Abdurrahman bin Amr Evzai, 707 de Balebek’te doğup, 774 de vefat etti. Şam’ın en büyük fıkıh âlimi idi. Beyrut’un cenubunda, kendi adını taşıyan cami kıblesindedir.
112 — EYYUB SABRİ PAŞA: İkinci Abdulhamid hanın amirallerinden idi. 1890 de vefat etti. Türkçe Mirat-ül-Haremeyn tarih kitabı 5 cilttir. Türkçe Tarihi Vehhabiyan kitabı 1879 da İstanbul'da bastırılmıştır.
113 — FADL BİN RUZBEHAN: İsfehanlıdır. Ehl-i sünnet âlimlerindendir. Şiilerden İbnül-Mutahhiri red eden İbtal-ül-menhecil-bâtıl kitabı çok kıymetlidir. 1448 senesinde yazmıştır. Abdulhalık-ı Goncdevaninin vasiyetlerini şerh eden Şerh-ul-vasaya kitabı da meşhurdur.
114 — FAHRÜDDİN-İ RAZİ: Muhammed bin Ömer, büyük İslam âlimidir. Tefsir, kelam, fıkıh, fizik, matematik ve tıp üzerinde çok kitap yazmıştır. Tefsir ve Şafii fıkıh âlimidir. Allame ve Şeyhul İslam isimleri verilmiştir. 1149 da Rey şehrinde doğup, 1209 da Hirat’ta vefat etti.
115 — FAHR-UL-İSLAM: Ali bin Muhammed Pezdevi, Hanefi fıkıh âlimlerindendir. 1010 senesinde doğup, 1089 da Semerkand’da vefat etti. Çok kitap yazdı.
116 — FENARİ ŞEMSÜDDİN: Muhammed bin Hamza, Osmanlı şeyh-ul-İslamlarının birincisidir. 1350 de doğup, 1431 de vefat etmiştir. Bursa’da, Keşiş dağı eteğindeki mescidi yanındadır. Din ve fen bilgilerinde, zamanının en meşhuru idi. Çok talebe yetiştirdi. Kütüphanesinde onbinden fazla kitap vardı. Tasavvufta yüksek dereceye kavuşmuştu. İki oğlu da, kendisi gibi âlim idi. Soyundan Ali bin Yusüf, Aksaray’da vatan caddesindeki kiliseyi cami yapmıştır.
117— FERİDÜDDİN-İ ATTAR: Muhammed bin İbrahim, Sôfiyyei aliyyedendir. Mantık-ut-tayr kitabında, tasavvufu kuşlar ağzından anlatmaktadır. Farisi Tezkiret-ül-Evliyasından bir kısmı Hakikat Kitabevi tarafından Akaidi Nizamiyye içinde tab edilmiştir. 1119 de Nişapur’da doğup, 1230 da Cengiz askeri tarafından, orada şehit edildi.
118 — FERİŞTEH OĞLU: Hurufi babalarındandır. Hurufiliğin kurucusu olan Fadlullah-ı Hurufinin müridlerindendir. Adı Abdulmecid İzzeddindir. 1469 da öldü. Hurufi dedelerinin dinden çıkmalarına sebep olan Aşkname kitabını yazmıştır.
119 — FEYZULLAH EFENDİ: Erzurumludur. Şemseddini Tebrizi soyundandır. Osmanlı şeyh-ul-İslamlarının kırkaltıncısıdır. Edirnede 1703 senesinde şehit edildi. Medrese, kütüphane, mektepler yaptırdı. Feyzullah Erzincani, Mevlana Halidi Bağdadinin İtikadname kitabını türkçeye tercüme etmiş, Herkese Lazım Olan İman kitabının birinci risalesi olarak basılmıştır. 1905 de vefat etmiştir.
120 — FİRAVUN: Eski Mısır hükümdarlarına verilen isimdir. Yirmialtı Firavun sülalesi vardır. Her sülalede çeşitli Firavunlar asırlarca hükümdarlık etti. Çoğu, insanları kendilerine tapındırdı. Musa aleyhisselam zamanındaki Firavun, Muharrem ayının onuncu günü, askeri ile birlikte bahri ahmerin Süveyş kısmında boğuldu. İmanı kabul olmadı.
121 — FİRUZABADİ: Muhammed bin Yakub, Kamus lügatini yazmıştır. İran’da Şiraz’ın cenubunda, Firuz-abadda, 1329 da doğup, 1414 de Yemen’de Zebid’de kadı iken vefat etti. Tefsir, hadis, fıkıh ve lügat âlimi idi. Yıldırım ve Timur ile görüşüp ihsanlarına kavuştu.
122 — GANİM-İ BAĞDADİ: Babası Muhammeddir. Hanefi âlimlerindendir. Çok kitap yazdı. Tütün içmenin haram olmadığına fetva verdi. 1621 de vefat etti.
123 — GAZALİ MUHAMMED: Muhammed bin Muhammed Gazali, İslam âlimlerinin en büyüklerindendir. 1058 senesinde, İranın Tus yani Meşhed şehrinin Gazal kariyyesinde doğup, 1111 de orada vefat etti. Müctehid idi. İctihadı, Şafii mezhebine uygun oldu. O kadar çok kitap yazdı ki, ömrüne bölününce, bir güne onsekiz sayfa düşmektedir. 1091 de Bağdat’ta Nizamiyye üniversitesine profesör oldu. Hacca gidip gelince, Şam’da profesörlük yaptı. Sonra Nişapur’da profesörlüğü zorla kabul etti. Kitapları çok kıymetlidir. Garb dillerine çevrilmektedir. Eyyühel-veled kitabı arabidir. Farisi tercümesi, Bursa’da, Orhan camii kütüphanesinde mevcuttur. Bu kitabı, 1945 de kurulmuş olan milletler arası ilim yayma Unesco teşkilatı tarafından 1951 de fransızcaya, ingilizceye ve ispanyolcaya tercüme edilerek, hepsi basılmıştır. 1959 da, dört alman ordinaryüs profesörünün, Gazalinin kitaplarını okuyarak, İslam dinine aşık olduklarını ve imamın kitaplarını almancaya çevirmekte olduklarını gazetelerde okuduk.
İmam-ı Gazaliye İslam filozofu diyenler oluyor. Bu büyük imam, filozof değildir. Bir İslam âlimi, bir müctehid idi. Onun kitaplarında mevdu hadis var sanan kimse, ya onu tanımayan, din imamı ve müctehid ne demek olduğunu bilmeyen cahillerdendir. Yahut Ehl-i sünnete düşman olan vehhabilerin tuzağına düşmüş bir zavallıdır. İslam âlimlerinin hiçbiri filozof değildir. Filozof, İslam âlimi olamaz. Nasıl ki, cam parçası pırlanta olamaz. İslam filozofu diye bir şey yoktur. İslamiyet'te felsefe yoktur. 1963 senesinde Pakistan’da basılan Mearif-üs-sünen adındaki yedi cilt kitabın birinci cildinde de (İslam âlimlerine göre ruh cisimdir. Eski yunan felsefecileri ruh cisim değildir dedi. İmam-ı Gazali de böyle dedi. Onun felsefeye bağlılığı birçok yerde kendine hakim olmuştur) diyor. Mücessimeden olan İbni Teymiyye’nin ruh hakkındaki sözlerini, İslam âlimlerinin sözü diye yazarak koca Gazaliyi küçümsemek gafletine düşmektedir. Arabi beş cilt İhya-ül-ulum kitabı 1968 senesinde Beyrut’ta ve farisi bir cilt Kimyai seadet kitabı Muhammed Şah Rıza Pehlevi zamanında 1955 de Tahranda ve 1977 da İstanbul'da basılmıştır. Bu Ehl-i sünnet kitabının ve benzerlerinin Tahranda basılması ve İran’da Ehl-i sünnet medrese ve tekkelerinin açılması sebebi ile taşkın şiiler, Humeyni ismindeki bir ahundun teşvikı ile şaha karşı isyan ederek, İran’da Şii Cumhuriyeti kurdular. Dürret-ül-fahire kitabının arabiden türkçeye tercümesi, Kıyamet ve Ahiret halleri ismi ile basılmıştır. İsa aleyhisselamın, Allahü teâlânın kulu ve Peygamberi olduğunu vesikalarla ispat eden Er-reddül-cemil li-uluhiyyeti İsa bi-sarihil İncil kitabı, fransızca tercümesi ile birlikte, 1939 senesinde Robert Chidiac tarafından Paris’de bastırılmış, 1986 da İstanbul'da Hakikat Kitabevi tarafından, ikisi de ofset ile bastırılmıştır. [Geniş bilgi için Büyük Âlimlerin Hayatı maddesine bakınız.]
124 — GOETHE: Ünlü alman şairidir. 1749 da doğup, 1832 de vefat etti. Hikaye ve tiyatro kitapları yazdı. Faust tiyatrosu çok meşhur oldu. Kur'an-ı kerimin büyüklüğünü söylerdi.
125 — GÜLŞENİ: İbrahim bin Muhammed Gülşeni, tanınan velilerdendir. 1427 de Azerbaycan’da doğup, 1534 senesinde Mısır’da vefat etti. Seyyid Yahya-yı Şirvani halifelerinden Ömer Ruşeniden feyiz aldı. Şah İsmailin işkenceleri zamanında Mısır’a gitti. Manevi adındaki kırkbin beytlik mesnevisinin bir kısmını halifelerinden Muhammed Fenai efendi türkceye tercüme etmiştir. Bu tercüme ve sonunda Gülşeni hazretleri ile Gülşeni meşayıhinden Hasen Sezai efendinin mektubatı ve hal tercümelerini eklemiştir. 1871 de İstanbul'da basılmıştır. Sezai efendi, Edirnede Muhammed Sırri efendiden ve sonra Fenai efendiden feyiz alıp, 1737 de vefat etmiştir. Torunları asırlarca Edirne’de irşadda bulundular.
126 — HACE-ZADE: Muslihuddin Mustafa bin Yusüf, Bursalıdır. Fatih sultan Muhammed hanın hocası ve İstanbul kadısı oldu. Fatihin emri ile, Gazalinin Tehafüt-ül-felasifesi ile, İbnür-Rüştün buna olan reddiyyesini incelemiş, Gazalinin haklı olduğunu bildiren kıymetli bir kitap yazmıştır. 1487 de vefat etti. Bursa’da, Emir Sultan kabristanındadır.
127 — HACI BEKTAŞ-I VELİ: Adı seyyid Muhammed bin İbrahim Atadır. 1282 senesinde Horasanın Nişapur şehrinde doğdu. 1338 de vefat ettiği Kısas-ı Enbiyada yazılıdır. Anadoluda Kırşehir’dedir. Şeyh Lokman-ı Horasaninin halifesi idi. Bu da, şeyh Ahmedi Yesevinin, bu da, Yusüf-i Hemedaninin halifesi idi. Hacı Bektaş-ı Veli hazretleri, sultan Orhan ile sohbet etti. Yeniçeri askeri kurulurken dua etti. Bundan feyiz alanlara Bektaşi denildi. Bu temiz, iyi bektaşiler, zamanla azaldı. Hurufi denilen zındıklar, bu mübarek ismi kendilerine mal edindi.
128 — HAKİM NİŞAPURİ: Muhammed bin Abdullah hadis âlimlerindendir. 933 de doğup, 1014 senesinde Nişapur’da vefat etti. Buhari’de ve Müslim’de bulunmayan sahih hadisleri toplayarak meydana getirdiği Müstedrek kitabı çok kıymetlidir. Beyrut’ta Mektep-üt-ticaride satılmaktadır.
129 — HAKİM-İ ŞEHİD: Muhammed bin Muhammed bin Ahmed, fıkıh âlimidir. 946 senesinde şehit edildi. Gurer, Kafi ve Münteka kitapları meşhurdur.
130 — HAKİM-İ TİRMİZİ: Ebu Abdullah Muhammed bin Ali, hadis imamlarındandır. 932 senesinde şehit edildi. Çok kitap yazdı. Nevadir-ül-üsul kitabı çok kıymetlidir
131 — HALEBİ İBRAHİM: İbrahim bin Muhammed, fıkıh âlimidir. 1462 de Haleb’de doğup, 1549 da vefat etti. Mülteka kitabı fransızcaya tercüme edilmiştir. Halebi kitabı meşhurdur. Ayasofya dersiamlarından ve nakşi meşayıhından Ali Yekta efendi, buna haşiye yapmıştır. Siyer sahipleri Nureddin Ali Halebi Hanefi 1633 de ve Burhaneddin Ali Halebi şafii 1604 de vefat etmişlerdir.
132 — HALİD-İ BAĞDADİ: Sôfiyyei aliyyenin büyüklerindendir. İslam bilgilerinin mütehassıslarındandır. Hayatı, Mecdi talid ve Şems-üş-şümusda ve hesab, hendese ve heyet ilimlerinde ve Rub-ı-daire üzerinde mahir olduğu El-Hadaik-ul-verdiyyede yazılıdır. Yüzlerce büyük âlim yetiştirdi. Bağdadın şimalinde Zur şehrinde 1778 de doğup, Şam’da 1826 da vefat etti. Cenaze namazını allame İbni Abidin kıldırdı. Ehl-i sünnet düşmanları, bu büyük âlime kürd asıllı diyor. Bu sözleri, tamamen yanlış ve iftiradır. Üçüncü halife Osman soyundan olduğu vesikalarla sabittir. 1809 da Bağdat’tan hareket ederek, bir senede Dehli’ye geldi. Abdullah-ı Dehleviden dokuz ay feyiz aldı, 1811 de Bağdat’a avdet etti. İktül-cevheri kitabında irade-i cüziyyeyi uzun yazmaktadır. İtikadname kitabı, farisi olarak, hadisi Cibrilin şerhidir. Arabi tercümesi, Eliman vel İslam ismi ile 1981 de İstanbul'da basılmıştır. Türkçe tercümesi ve arabi Caliyet-ül-ektar dua kitabı Hakikat Kitabevi tarafından bastırılmıştır. Farisi divanı çok kıymetlidir.
133 — HALİL ŞEYH: Maliki fıkıh âlimlerindendir. Babası İshaktır. 767 de vefat etti. Muhtasarı meşhurdur.
134 — HÂLİMİ: Hüseyin bin Hasen bin Muhammed bin Hâlim Cürcani, Şafii fıkıh ve hadis âlimidir. 949 da doğup, 1012 de vefat etti. Minhac-üd-din kitabı meşhurdur.
135 — HAMDAN KURMUT: Karmat da denir. Gözleri kırmızı demektir. İsmaili mezhebinde iken, müridleri çoğalınca Kurmuti tarikatını kurdu. Kufe şehrinde tüccar idi. Dar-ül-hicre adında bir tekke yaptı. 890 senesinde öldü. Karamıta devletini kurdu. Müslümanlara çok zulüm yaptılar.
136 — HAMZA BİN AHMED: Derezilerin bozuk inanışlarını yayan, Mısırlı bir sapıktır. Fatımi hükümdarı olan Hakim-bi-emrillah da, bunun yalanlarına aldanarak, yoldan çıktı.
137 — HAMZA EFENDİ: Bey ve şira risalesi çok istifadelidir. Bu kitabı İsmail bin Osman şerh etmiş, 1890 da İstanbul'da basılmıştır.
138 — HARİRİ: Ahmed bin Ali, Halveti idi. Tütün içmenin haram olmadığını bildirdi. 1639 da vefat etti.
139 — HASEN ADVİ: Hasen bin Advi Hamzavi Mısıri, Maliki âlimlerindendir. 1806 da Advede doğup, 1885 de vefat etti. Camiul-ezherde yetişti ve müderris oldu. Çok kitap yazdı. İrşad-ül-mürid fi-hulasa-ti ilmi tevhid ve En-nefehat-üş-şaziliyye fi şerh-ı Burde-til-Busayriyye kitapları çok kıymetlidir.
140 — HASEN BİN ZİYAD: Hanefi fıkıh âlimlerindendir. 819 senesinde vefat etti. İmam-ı a’zam Ebu Hanifenin talebesinin meşhurlarındandır. İbni Ziyad şafii Yemeni başkadır.
141 — HASEN HULUSİ: Karadeniz sahilindeki Çarşamba kasabası müftisi idi. Türkçe Mecmaul-adab kitabı meşhurdur.
142 — HASEN-İ BASRİ: Tabiinin en büyüğüdür. Babası, Eshab-ı kiramdan Zeyd bin Sabitin kölesi olan Cafer idi. Annesi de, Ümm-i Seleme validemizin cariyesi idi. Hadis ve fıkıhta çok derin idi. Hicri 21 de doğup, 110 [m. 728] da vefat etti. Basra’dadır. Hz. Ali ile sohbet ettiği Fetava-yı hadisiyyede uzun yazılıdır.
143 — HASSAF: Ebu Bekr Ahmed bin Ömer, fıkıh âlimidir. Edep-ül-kadi kitabı meşhurdur. 874 de Bağdat’ta vefat etti.
144 — HAYALİ: Ahmed bin Musa, büyük âlimlerdendir. İzniklidir. Mısır’a gitti. 1465 senesinde Bursa’da vefat etti. Şerhi akaid haşiyesi çok kıymetlidir.
145 — HAYREDDİN-İ REMLİ: Babası Ahmeddir. Hanefi mezhebinde büyük fıkıh âlimidir. 1585 de Remlede doğup, 1670 de orada vefat etti. Fetvaları, İstanbul'da Süleymaniyye kütüphanesi, Yeni Cami kısmında vardır. 1883 senesinde Mısır’da Bulakta, gayet nefis basılmış, 1974 de Beyrut’ta ofset baskısı yapılmıştır. Levaih-ul-envar ismindeki Minah-ul-Gaffar haşiyesi ve Eşbah haşiyesi çok kıymetlidir. Dürr-ül-muhtar sahibi Alaüddini Haskefinin hocasıdır.
146 — HEİSENBERG: Atomun yapısı ile uğraştı. Müslüman oldu. 1956 da İstanbul'da konferans verdi.
147 — HERDER Von: Alman dinler tarihi profesörü idi. 1744 de doğup, 1803 de vefat etti. Dünya çapında bir teolog idi. İnsanlık tarihinin felsefesi üzerinde uğraştı. Hıristiyanlığa karşı yapılan düşmanlığın, körü körüne İslamiyet'e de yapılmasının yanlış olacağı fikrini ortaya koydu.
148 — HÜSAMEDDİN ÖMER: Ömer bin Abdulaziz, Hanefi fıkıh âlimidir. 1090 da doğup, 1142 de Semerkand’da şehit oldu. Sadr-üş-Şehit de denir. Muhammed Şeybaninin kitaplarını şerh etti. Fetavai kübrası ve Umdetül-müftisi çok kıymetlidir.

149 — HÜSAMEDDİN-İ RAZİ
: Hanefi fıkıh âlimidir. Adı, Ali bin Ahmeddir. 1203 senesinde Şam’da vefat etti.

150 — Hüseyin HİLMİ IŞIK
: Nâm-ı müstearı Sıddık Gümüş’dür. Babası Said efendi, dedesi Lofca’nın Tepova köyünden İbrahim Pehlivandır. İkisi de Eyyub Sultan’da medfundur. Balkan harbinde şehit olduğu tepeye ismi verilen Bursalı Kâmil efendi ile hemşiresi Âişe hanımın anneleri Fatıma hanım İbrahim Pehlivanın biraderinin kızıdır.

Çeşitli din ve fen kitaplarının yazarıdır. Türkçe, Arabi, Farisi, Fransızca, Almanca ve İngilizce kitapları neşir etmiştir. Kitapları bütün memleketlerde okunmaktadır.

Teğmenlikten albaylığa kadar Türk ordusunda zehirli gazlar mütehassıslığı ve kimya öğretmenliği yapmış, çok subay yetiştirmiştir. İstanbul üniversitesinde çalışarak, Phenyl-cyan-nitromethan cisminin sentezini yapmış ve formülünü bulmuştur. Bunu bildiren raporunu Fen fakültesi 1937 de, (Fritz Arndt, Lotte Loewe, Hilmi Işık) isimleri ile Devlet matbaasında, İngilizce olarak, 2. cilt numarası ile bastırmıştır. Ayrıca fen fakültesinin 1937 senesi ikinci kanun tarihli Fen fakültesi mecmuasında 139. sayfasında neşir edilmiştir. Bu başarılarından dolayı çok tebrikler almıştır. [Bu buluşu, Almanya’da çıkan Zentral Blatt kimya kitabının, 1937 tarih ve 2519 sayısında (H.Hilmi Işık) isminde yazılıdır.]

1911 de, Eyyub Sultan’da, Vezir tekkesinde doğdu. İlk tahsilini Eyyub sultan Reşadiye nümune mektebinde, lise tahsilini Halıcıoğlu askeri lisesinde yaptı. Eczacı mektebini ve sonra Gülhane hastanesinde bir senelik stajını hep birincilikle bitirip, ilk önce üsteğmen olarak, askeri tıbbiye mektebine müzakereci tayin edildi. Bu arada, Kimya Yüksek Mühendisliğini de okumaya başladı. Von Mises’den yüksek matematik, Prager’den mekanik, Dember’den fizik, Goss’dan teknik kimya okudu. Kimya profesörü Arndt’ın yanında çalıştı, takdirlerini kazandı. Arndt’ın yanında altı ay travay yapıp, Phenyl-cyan-nitromethan cisminin sentezini yaptı ve formülünü tespit etti. 1936 senesi sonunda 1/1 sayılı Kimya Yüksek Mühendisliği diplomasını aldı. O sene, Türkiye’de ilk kimya yüksek mühendisi olduğu günlük gazetelerde yazıldı.

Din bilgilerinde derin âlim ve tasavvuf marifetlerinde kâmil ve mükemmil olan kerametler, harikalar sahibi seyyid Abdülhakim efendinin yetiştirdiği salahiyetli bir din adamıdır. 1929 dan 1943 senesine kadar o büyük zattan ders almış, Arabi ve Farisi tercümeler yaparak gençliğe hizmet için çalışmıştır. Hakikat Kitabevi’nde, 1415 hicri ve 1995 miladi senesinde, kendi hazırladığı 60 Arabi ve 25 Farisi ve 14 Türkçe ve bunlardan tercüme ettirdiği, Fransızca, İngilizce, Almanca, Rusça ve Arnavutça ve diğer dillerdeki kitapların miktarı yüzden fazladır. Vehhabi, rafızi ve teblig-ı cemaat denilen Ehl-i sünnet düşmanlarını rezil etmiştir. Hakikat Kitabevi’nin bastırdığı kitaplar, İnternet vasıtası ile bütün dünyaya dağılmaktadır.

(Çok kitap okudum. Ehl-i sünnet âlimlerinin yükseklikleri yanında, pek cahil, bir hiç olduğumu anladım. Onları tanıyabilmek, yollarında bulunmak, büyük nimettir. Resulullahın yolu, onların gösterdikleri yoldur. Resulullahın güzel ahlakı, onların ahlakıdır. Dünyada ve ahirette saadete kavuşmak isteyen, o büyüklerin yoluna, sımsıkı sarılsın!)
derdi.

Hüseyin Hilmi Işık “rahmetullahi aleyh”, ailesinden Osmanlı terbiyesi, Seyyid Abdülhakim Efendiden de tasavvuf edebi almış idi. Kendisinden büyüklerin yanında konuşmaz, kimse ile münakaşa etmez, edebi gözetir, ekseriya iki dizi üzerine oturur, bağdaş kurmayı bile edep dışı görürdü. Bursa’da müderrislerden Ali Haydar Efendiyi ziyaretinde saatlerce iki dizi üzerinde oturunca, Ali Haydar Efendi talebelerine, “Hilmi Beyden edep öğrenin edep!” demişti.

Sabır ve tahammülleri çok idi. İnsanlardan, bir eziyet, sıkıntı gelse katlanır, mukabele etmezdi. Yerine göre pamuktan yumuşak, ama küfre, bid’atlere ve günaha karşı da çelik gibi sert idi. Dinimizin öngördüğü derecede cesur idi. Kitaplarında doğruyu yazmaktan kaçınmaz, “Korkulacak yalnız Allahü teâlâdır” der, ama fitne çıkmamasına da çok dikkat ederdi.

Maddi, manevi, dünyevi, uhrevi ve bilhassa fen, tıb ve eczacılık ilminde zamanın ileri gelenlerinden gerçek bir âlim idi. Her sözü ilme, fenne ve tecrübeye dayanan ve bu bilgilerini ve tecrübelerini dinin temel ve asıl miyarları ile karşılaştırıp, tartarak, söylediğinden, hikmet konuşan, yani sözlerinde dünyevi veya uhrevi faydalar bulunan, belki eşi bir daha çok zor bulunabilecek olan bir zât idi.

En kıymetli kitaplardan tercüme ve derlemeler ile telif eserler vücuda getirdi. Akaid hususunda, bilhassa Ehl-i Sünnet ve Cemaat inancını sade bir dille açıklayıp bu inancın yayılmasına öncülük etti. Hanefi, Maliki, Şafi’i ve Hanbeli mezheplerinden birinde bulunmanın Ehl-i Sünnetin alameti olduğunu, herkesin kendi mezhebine göre amel etmesinin şart olduğunu, zaruret ve ihtiyaç hâlinde, hak olan dört mezhepten birinin taklit edilebileceğini, Ehl-i Sünnet kitaplarından alarak açıklayıp herkese duyurdu. Seâdet-i Ebediyye ve diğer kitaplarında, binlerce mesele yazdı. Unutulmuş ilimleri ihya etti. “Ümmetim bozulduğu zaman bir sünnetimi ihya edene yüz şehid sevabı verilir” hadis-i şerifini hep göz önünde tutarak, farzları, vacipleri, sünnetleri, hatta müstehabları uzun uzun yazdı. Dünyanın her tarafındaki insanlara doğru İslamiyet’i tanıttı. Ehl-i sünnet âlimlerince tasvip ve methedilen yüzlerce Arabi ve Farisi eseri, Hakikat Kitabevi vasıtasıyla yedi iklim, dört bucağa yaydı. Vehhabi, Şii, Kadiyani gibi bozuk fırkaların doğru yoldan ayrıldıkları noktaları bütün dünyaya tanıttı. Ehl-i Sünnet itikadı canlanmaya, kıpırdamaya ve yeşermeye başladı. Bu bakımdan yaptıkları işi, dîni tecdid (yenileme ve kuvvetlendirme) ile isimlendirenler oldu.

Aynı zamanda çok kudretli bir şair ve tarihçi idi. Muhtelif vezin ve türde yazdıkları şiirler emsalsiz güzellikleri ile kitaplarında yer almaktadır.

Doksan yıllık hayatının sonuna kadar, hafıza ve zekasından hiç bir şey kaybetmedi. Öğrenmek istediği şeyi tam öğrenirdi. Bu sebeptendir ki, 75 yaşından sonra, namaz vakitlerine dair, yazılmış bir çok kitabı, inceden inceye okumuş, anlamış ve Seâdet-i Ebediyye ve başka eserlerine ilave etmiştir. Oradaki girift trigonometrik hesapları kolaylıkla yaptığını görenler, gerçek bir fen adamı olduğunu kabul ederlerdi.

İktisada, tasarrufa çok riayet ederdi. İsrafı tasvip etmezdi.

Bir ihtiyaç olmadıkça evinden dışarıya çıkmaz, ilimle, kitap mütalaasıyla meşgul olurdu. Sevenlerine çok okumalarını ve muteber kitapları herkese ulaştırmaya çalışmalarını tavsiye ederdi. “İslamiyet, her safhası ile, ahlakı ile, itikadı ile, ameli ile yaşanan bir dindir. Hepsi bulunursa, tam olur. Yoksa kişinin dini eksik olur” derdi. Yazdığı kitapların her biri, zamanımızda önemli bir boşluğu doldurdu ve ihtiyaçları karşıladı.

(Nasıl muvaffak oldunuz?) diye soranlara, “(Helekel müsevvifun [Sonra yaparım diyenler helak oldu]) hadis-i şerifine uyarak bugünün işini yarına bırakmadım ve kendi işimi kendim gördüm, yapamadığım işi bir başkasına havale ettiğim zaman neticesini takip ettim” cevabını verirdi. “Bu zamanda İslamiyet’e hizmeti muvaffakiyetle yapabilmek için muhatabın anlayacağı gibi konuşmalı ve herkese tatlı dilli güler yüzlü olmalıdır” buyururdu.

Her işinde orta yolu takip eder, hiç bir şeyde aşırılığı tasvip etmezdi. En iyi hoca, en iyi evlat, en iyi kardeş, en iyi eş, en iyi baba, en iyi dede, en iyi komşu ve en iyi ilim adamı olmaya gayret ederdi.

26 Ekim 2001'de vefat etti. Eyüp Sultan’da Kaşgari dergahında medfundur.
Geniş bilgi için: http://www.huseyinhilmiisik.com

151 — Hüseyin VAIZI KAŞİFİ
: Hüseyin bin Ali Hirat’ta va'ız idi. 1505 de orada vefat etti. Çok kitap yazdı. Farisi Mevahibi aliyye tefsiri meşhurdur. 1830] da İsmail Ferruh Kırimi, türkceye çevirmiş, Mevakib ismini vermiştir. Muhammed Bitlisi [vefatı 1574] başka bir tercümesini yapmıştır. Ahlak-ı Muhsini kitabı ingilizceye tercüme edilmiştir.
152 — İBNİ ABDİLBERR: Hafız Cemaleddin Ebu Ömer Yusüf bin Abdullah, Maliki fıkıh ve hadis âlimidir. 978 de Kurtuba’da doğup, 1071 de Şatıbe’de vefat etti. Elistiab fi-marife-til-eshab kitabı iki cilt olup, Hindistan’da basılmıştır. Berlin’de el yazısı ile mevcuttur. 1328 de Mısır’da basılan Elisabe fi-temyizis-sahabe kitabının kenarında da vardır. Beyrut’ta ofsetle yeniden basılmıştır.
153 — İBNİ ABİDİN: Seyyid Muhammed Emin bin Ömer bin Abdulaziz fıkıh âlimlerindendir. 1784 de Şam’da doğup, 1836 da orada vefat etti. Mevlana Halid-i Bağdadi hazretlerinin sohbeti ile şereflenerek kemale geldi. O vilayet güneşinin Şam’da cenaze namazını bu kıldırdı. Çok kitap yazdı. Dürr-ül-muhtara yaptığı haşiyesi beş cilt olup, Redd-ül-muhtar adı ile, birkaç defa basılmıştır. Hanefide en sağlam fıkıh kitabıdır. Seadet-i Ebediyye kitabının her üç kısmındaki yüzotuz madde tutan fıkıh bilgilerinin çoğu bu haşiyenin [1272] hicri senesinde Mısır’da, Bulak matbaasında basılan beş cildinden tercüme edilmiştir. Fetvaları da basılmıştır.
154 — İBNİ ADİY: Ebu Ahmed Abdullah ibnüladiy, hadis imamlarındandır. Hicri 242 de Cürcan’da doğup, 323 [m. 935] de Esterabad’da vefat etti. Hadis-i şerif toplamak için, Irak, Mısır, Şam ve Hicazı dolaştı. .
155 — İBNİ ASAKİR: Ali bin Hasen fıkıh ve hadis âlimidir. 1105 de Şam’da doğup, 1176 da orada vefat etti. Seksen cilt Şam tarihi yazmıştır.
156 — İBNİ BATTAL: Ali bin Halef, Kurtuba’da Maliki âlimlerindendir. 1057 senesinde Valensiya’da vefat etti. Buhariyi şerh etmiştir.
157 — İBNİ CEZERİ: Şemseddin Muhammed bin Muhammed bin Ali, Şafii âlimlerindendir. 1350 de Şam’da doğup, 1429 da Şiraz’da vefat etti. Yıldırımdan ve Timur handan çok iltifat gördü. Hısn-ül-hasin dua kitabı, arabi ve farisi şerhleri ile birlikte basılmıştır. Bunu okuyan hastanın iyi olacağı, Hadarat-ül-kuds 191. sayfasında yazılıdır.
158 — İBNİ CÜREYC: Abdulmelik bin Abdulaziz Kureyşi ve Emevi, Hicri 80 senesinde doğup, 149 [m. 766] senesinde, Mekke’de vefat etti. Tefsir ve Sünen kitabı vardır.
159 — İBNİ EBİDDÜNYA: Ebu Bekr Abdullah bin Muhammed, tarihcidir. Üçyüze yakın kitap yazdı. 823 de doğup, 894 de Bağdat’ta vefat etti. Kureyşlidir. Şafii idi.
160 — İBNİ EBİ ŞEYBE: Ebu Bekr Abdullah bin Muhammed, hafız idi. Yüzbin hadis-i şerifi ravileri ile birlikte, ezber bilene Hafız denir. 850 senesinde vefat etti. Müsned kitabı meşhurdur.
161 — İBNİ EMİR HAC HALEBİ: Muhammed bin Emir hac Muhammed bin Muhammed Halebi, Hanefi âlimlerindendir. İbni Hümamın talebesidir. Kadı idi. 1474 de vefat etti. İbni Hümamın Tahrir adındaki fıkıh kitabını ve Münyetül-musalli fıkıh kitabını ve Muhtar fıkıh kitabını şerh etmiştir. Birincisine Takrir, ikincisine Hilye-tül-mücelli adını vermiştir.
162 — İBNİ ESİR: Ebül-Hasen İzzeddin Ali bin Ebilkerem Cezri 1160 da Cezirei İbni Ömerde doğup, 1232 de Musul’da vefat etti. Hadis âlimi ve tarihci idi. Kâmil adındaki tarihi 1866 da Felemenkte Leiden şehrinde ve Beyrut’ta basıldı. Üsüd-ül-gabe kitabı, beş cilt olup, yedibinbeşyüz Sahabinin hal tercümesini bildirmektedir.
163 — İBNİ HACER-İ ASKALANİ: Şihabüddin Ahmed bin Ali, hadis imamı ve Şafii fıkıh âlimidir. 1371 de Mısır’da doğup, 1448 de orada vefat etti. Yüzelliden çok kitabı vardır. Elisabe fi-temyizissahabe kitabı İbni Esirin Üsüd-ül-gabe kitabından daha mükemmeldir. Dört cilttir. 1863 de Hindistan’da ve 1910 da Mısır’da ve Beyrut’ta basılmıştır. Buluğ-ul-meram kitabının ve bunun Sübül-ü-selam adındaki arabi şerhinin 1960 senesinde Beyrut’ta ofsetle dördüncü baskısı yapılmıştır. Beyrut’ta Mektep-üt-ticaride satılmaktadır.
164 — İBNİ HACER-İ MEKKİ: Şihabüddin Ahmed bin Muhammed Hiytemi, Mekke-i mükerremenin büyük âlimi ve Şafii fükahasından idi. 1494 de doğup, 1566 da Mekke’de vefat etti. Fetvaları ve Savaık kitabı ve Minhac şerhi olan Tuhfesi ve Zevaciri ve Kalaid-ül-ukban kitabı çok kıymetlidir. Savaık-ul muhrıkası, Mısır’da ikinci defa olarak, 1965 de basılmıştır. Hayrat-ül-Hisan kitabı 1887 de Mısır’da ve Urdu tercümesi Pakistan’da ve Hakikat Kitabevi tarafından İstanbul'da, Elilam bi-kavatiilİslamı, Zevacirinin ve Sebil-ün-necatın sonlarında bastırılmıştır.
165 — İBNİ HALDUN: Abdurrahman bin Muhammed büyük İslam tarihcisidir. 1332 de Tunus’da doğup, 1406 da vefat etti. Tarihi yedi büyük cilttir. Türkçeye ve Avrupa lisanlarına tercüme edilmiştir.
166 — İBNİ HAZM: Ebu Muhammed Ali bin Ahmed, Endülüs felsefeci ve âlimlerindendir. Vezir [bakan] idi. 994 de Kurtuba’da doğup, 1064 de vefat etti. Çok kitap yazdı. Selefi salihini beğenmeyip, doğru yoldan çıktığı, Keşf-üz-zünunda, Milel-nihal kelimesinde yazılıdır.
167 — İBNİ HİBBAN: Ebu Hatim Muhammed bin Ahmed Temimi, hadis imamı ve Şafiidir. Semerkand kadısı idi. Sicstan’da Bust kasabasında doğup 966 da Semerkand’da vefat etti.
168 — İBNİ HİŞAM: Ebu Muhammed Abdulmelik bin Hişami Humeyri, Basrada doğup, 833 senesinde Mısır’da, Füstat şehrinde vefat etti. Resulullahın hayatını anlatan İbni İshak siretinin şerhi olan Sireti İbni Hişam kitabı çok kıymetlidir. Sireti İbni Hişam tarihini çok kimseler şerh etmiştir. Bu şerhler arasında Süheylinin Ravd-ül-enfi ve Ayni şerhi meşhurdur.
169 — İBNİ HÜMAM: Kemaleddin Muhammed bin Abdulvahid Sivasi, Hanefi fıkıh âlimlerindendir. 1388 de doğup, 1456 da vefat etti. Hidaye şerhi olan Feth-ul kadir kitabı ve Tahrir kitabı çok kıymetlidir. 1580 de vefat eden onaltıncı Şeyh-ul-İslam Kadi zade Şemsüddin Ahmed efendi Feth-ul-Kadire haşiye yapmıştır. Sekiz cilt olup Mısır’da basılmıştır. 1597 de vefat eden, halveti meşayıhinden Ahmed Şemsüddin bin Muhammed Sivasi başka olup, İrşad-ül-avam ve Mevlid-ün Nebi kitapları meşhurdur.
170 — İBNİ İSHAK: Muhammed bin İshak, ilk İslam tarihcisidir. Hicri 151 [m. 768] senesinde Bağdat’ta vefat etti. Sireti Resul kitabını İbni Hişam şerh ederek Tezhibi siyeri İbni İshak demiş, alman Westenfeld bastırmıştır. Sireti Resul tarihini çok kimseler şerh etmiştir. Bunlar arasında Ayni ve Süheyli meşhurdur. Süheyli şerhine Ravd-ül-enf denir. Abdurrahman bin Abdullah-i Süheyli Endülüs’de doğup, 1186 senesinde Merraküşte vefat etmiştir. Başka kitapları da vardır. Hadis âlimi İbni İshak başkadır.
171 — İBNİ İSHAK-I KİNDİ: Ebu Yusüf Yakub bin İshak-ı Kindi, meşhur felsefecidir. Tıb ve matematikte yüzlerce kitap yazdı. 873 de vefat etti. Babası, Mehdi ve Harun-ür-Reşid zamanlarında Kufe emiri idi. Büyük dedesi Eşas bin Kays Sahabedendir.
172 — İBNİ KESİR: İsmail bin Ömer, Şafii hadis âlimidir. 1372 de Şam’da vefat etti. On cilt tefsirini hadis-i şeriflerle açıklamış ve kendi görüşlerini de karıştırmış olduğu Keşf-üz-zununda yazılıdır.
173 — İBNİ MACE: Ebu Abdullah Muhammed bin Yezid, hadis âlimlerindendir. Sünen kitabı çok kıymetlidir. 824 de Kazvin’de doğup, 886 da vefat etti.
174 — İBNİ MELEK veya MELİK: Adı Abdullatifdir. Hanefi fıkıh âlimlerindendir. İzmir’in Tire kasabasında ders verirdi. 1399 da vefat etti. Üsuli fıkıh kitabı olan Menar şerhi meşhurdur.
175 — İBNİ MENDE: Ebu Abdullah Muhammed bin İshak bin Muhammed bin Yahya bin Mende, hadis âlimidir. 1005 senesinde vefat etti. Esma-üs-sahabe ve Tarihi isbehan kitapları meşhurdur.
176 — İBNİ MERZUK: Muhammed bin Ahmed bin Merzuk Şemseddin Ebu Abdullah Tilmsani, Maliki fıkıh âlimidir. 1311 de Tilmsanda doğup, 1379 da vefat etti.
İBNİ MERZUK, Muhammed bin Ahmed bin Muhammed, birincinin torunu olup, 1438 de Kahirede vefat etti. Çok kitap yazdı.
İBNİ MERZUK, Osman bin Merzuk, tasavvuf büyüklerinden ve Hanbeli idi. 1169 da Mısır’da vefat etti.
177 — İBNİ NASR: Nasr bin İbrahim bin Nasr Mukaddesi Şam’da hadis ve Şafii reis-ül-uleması idi. 1097 senesinde vefat etti. Hucce kitabı meşhurdur. Çok âlim, mütteki idi.
178 — İBNİ NÜCEYM-İ ÖMER: Ömer bin İbrahim ibni Nüceymi Mısıri, Hanefi fıkıh âlimidir. 1597 senesinde Mısır’da vefat etti. Büyük kardeşi ve hocası olan Zeynelabidin ibni Nüceymi Mısıri yanındadır. İmam-ı Nesefinin Kenz fıkıh kitabını şerh ederek, Nehr-ül-faık adını vermiştir.
179 — İBNİ NÜCEYM ZEYNÜLABİDİN: Zeynelabidin bin İbrahim ibni Nüceymi Mısıri, 1520 de doğup, 1562 de Mısır’da vefat etti. Hanefi fıkıh âlimidir. Eşbah, Zeyniyye, Kebair kitapları ve üsuli fıkıhdan Menar şerhi meşhurdur. Kenz kitabını şerh ederek Bahr-ür-raık adını vermiştir. Yedi cilt olup, bir cilt tekmilesi ile ve İbni Abidinin bunlara Haşiyesi ile birlikte hicri 1311 de Mısır’da ve 1393 [m. 1973] de Beyrut’ta basılmıştır.
180 — İBNİ NUSAYR: Onbirinci imam olan Hasen bin Ali Askerinin adamlarından olduğunu söylemiştir. Buna inananlar, kendilerine Nusayri dediler. İran’da, Irak’ta ve Suriye’de çokturlar. Şiilerin bir fırkası olduğu Milel ve Nihalde yazılıdır. Allah, Hz. Ali’ye ve çocuklarına hulul etmiştir. Onların şeklinde görünmüştür. Bâtın esrarını ancak onlar bilir dedi. 873 de öldü.
181 — İBNİ RAVENDİ: Ahmed bin Yahya, İsfehanlı bir Yahudi dönmesinin oğludur. Bağdat’ta Mutezili fırkasında iken, taşkınlık yaparak mülhid olmuştur. Yani mezhepsizdir. Çok hadis uydurmuştur. Yahudilerden para alarak Müslümanları aldatıcı kitaplar yazardı. 906 senesinde öldü.
182 — İBNİ SİNA: Ebu Ali Hüseyin bin Abdullah, filozof ve tabip idi. 980 de Buhara civarında doğup, 1037 de Hemedan’da vefat etti. Arabi ve farisi, çok kitap yazdı. Vezir iken, işlediği haksız işlerine hastalandığında tevbe etti ise de, eski Yunan filozoflarının küfre sebep olan fikirlerinden sıyrılamadığı, Muad ve Müstezad kitaplarından anlaşıldığı, İmam-ı Rabbaninin 245. ve 266. mektuplarında ve İmam-ı Gazalinin El münkız kitabında bildirilmektedir.
183 — İBNİ SİRİN: Ebu Bekr Muhammed bin Sirin Tabiindendir. Basralıdır. Hicri 33 de doğup, 110 [m. 729] senesinde vefat etti. Hadis âlimi ve rüya tabircisi idi.
184 — İBNİSSAATİ: Ahmed bin Ali Balebeki, Hanefi fıkıh âlimidir. 1294 senesinde vefat etti. Mecmaul-bahreyn ve Mültekanehreyn ve bunun şerhi meşhurdur. İbni Saati Muhammed bin Ali başka olup, saat imalinde mahir idi. Sultan Nureddin Zenginin emri ile, Şam’da camii kebir kapısındaki saatları yapmış, 1230 da vefat etmiştir.
185 — İBNİ VERDİ: Zeyneddin Ömer ibni Verdi Halebi, edib ve Şafii fıkıh âlimidir. 1289 da doğup, 1348 de Haleb’de vefat etti. Lamiyye kasidesi meşhurdur.
186 — İBNÜRRÜŞD: Kadi Muhammed bin Ahmed ibnürrüşd, âlim değil, Endülüs’de yetişen bir filozof idi. 1120 de Kurtuba’da doğup, 1198 de Merraküş’te vefat etmiştir. Çok kitap yazdı. Kitapları latinceye tercüme edilmiştir. Fransız Ernest Renan, bunun hayatını, fikirlerini yazmış, bu kitabı üçüncü olarak 1856 da Paris’te basılmıştır. Din bilgilerini, kendi görüşüne göre anlatmış, İmam-ı Gazaliye karşı, felsefecileri müdafaada bulunmuştur. Ehl-i sünnet âlimi olan Muhammed İbnürrüşd, bunun dedesi idi.
187 — İBRAHİM HAKKI: Sôfiyyei aliyyedendir. Erzurum’da, Hasen kale kasabasında doğup, 1781 senesinde Siridde, Tilloda vefat etti. Kadiri idi. Fakirullah İsmail Tilevinin halifesidir. Marifetname kitabı ve 1846 da divanı basılmıştır.
188 — İBRAHİM-İ MÜTEFERRİKA: Macar iken İslam dinini tercih etmiş, Müslüman olmuştur. Hicri 1139 da ruhsat alıp, metal harfler dökerek ilk İslam matbaasını kurmuştur. En önce Vankuli lügatini bastı. İlim ve fen adamı idi. Latinceden tercümeleri ve fenni kitapları vardır. 1158 [m. 1744] senesinde vefat etti.
189 — İBRAHİM-İ NEHAİ: Fıkıh âlimlerindendir. Hammadın hocası idi. Hammad da, İmam-ı a’zam Ebu Hanife’nin hocası idi. Hicri 96 [m. 715] senesinde Kufe’de vefat etti.
190 — İMAM-I RABBANİ: Ahmed bin Abdulehad, derin âlim, büyük Veli idi. Müctehid idi. İslam âlimlerinin gözbebeğidir. Tasavvuf bilgilerinin mütehassısı idi. Âlimlerin önderi, Velilerin baş tacı idi. Mektubat kitabı, üç cilt olup, beşyüzotuzaltı mektubunun toplanmasından meydana gelmiştir. Kelam, fıkıh bilgilerini ve Resulullahın güzel ahlakını açıklayan bir deryadır. Bu deryadan inci mercan çıkarmak, ancak usta dalgıclara nasip olur. Farisi aslı Hindistan’da ve Efganistan’da basılmış ise de, 1972 senesinde Pakistan’da basılmış olanı pek nefistir. Bu farisi baskının, foto-kopisi 1976 senesinde, İstanbul'da Hakikat Kitabevi tarafından gayet nefis olarak bastırılmıştır. Birinci cildi türkçeye tercüme edilerek Mektubat Tercemesi adı ile bastırıldı.
1563 de Hindistan’da, Serhend şehrinde doğdu. 1624 de Serhend’de vefat etti. Efganistan padişahı Şahi zaman, imam için büyük ve çok sanatli bir türbe yaptırdı. İki oğlu Muhammed Sadık ve Muhammed Said de bu türbededirler.
Mektubat kitabını Muhammed Muradı Kazani farisi dilinden arabiye tercüme etmiştir. Bundan seçilen yüzdoksandört ve farisi Mektubatdan seçilen yüzellibir mektup Müntehabat adı ile iki kitap halinde bastırılmıştır. İmam-ı Rabbani hazretlerinin hal tercümesi, Muhammed Haşimi Keşmi tarafından farisi olarak yazılmış, buna Berekat veya Makamati Ahmediyye ve Zübde-tül-makamat denilmiştir.
Bedrüddini Serhendinin farisi Hadarat-ül-kuds kitabında da, hal tercümesi uzun yazılıdır. Bu kitap 1971 de Pakistan’da çok güzel basılmıştır. İstanbul Bayezid kütüphanesinde [1788] sayıda el yazısı ile vardır. Hace zade Ahmed Hilmi efendinin İstanbul'da 1900 de basılan türkçe Hadika-tül-evliya kitabı da, İmam-ı Rabbaninin ve üstadlarının hayatlarını ve kerametlerini uzun bildirmektedir.
Şah-ı Dehlevi Gulam Ali Abdullah, talebesinin büyüklerinden mevlana Halidi Bağdadiye gönderdikleri bir mektubda, Mevlananın derece ve faziletlerini uzun uzun anlattıktan sonra, İmam-ı Rabbani hakkında şöyle buyuruyor: Âlimler ve arifler söylemişler ve yazmışlardır ki, İmam-ı Rabbaniyi sevenler, mümin ve mütteki olanlardır. Sevmeyenler de, münafık ve şakilerdir. İslam memleketleri Hz. Müceddidin feyiz ve nurları ile doldu. Başka bir mektubunda, İnsanda bulunabilecek her kemali, her üstünlüğü, Allahü teâlâ, İmam-ı Rabbani hazretlerine vermiştir. Vermediği yalnız Peygamberlik makamı kalmıştır diye yazmıştır.
1974 senesinde, Pakistan’ın Şeyhufure şehrinde, Urdu dili ile basılmış olan Mesleki Müceddid kitabında ve El-Hadaik-ul-verdiyye kitabında da, İmam-ı Rabbani hazretlerinin hal tercümesi yazılıdır. Bu iki kitaptaki hal tercümeleri bir arada olarak, 1976 senesinde, İstanbul'da ofset yolu ile bastırılmıştır. Hak Sözün Vesikalarında da çok güzel yazılıdır.
Muhammed bin yar Muhammed Burhanpurinin Atıyyet-ül-vehhab El-fasılatü beynel-hakkı vessavab firreddi alelmuterıdı aleşşeyhi Ahmed-el-Faruki kitabında kerametleri yazılıdır. Bu kitap, arabi mektubâtın üçüncü cildi haşiyesinde basılmıştır. Muhammed beğ 1698 de vefat etti.
İmam-ı Rabbaninin farisi Reddi revafıd kitabı ve türkçe tercümesi ve İsbat-ün-nübüvvet ve Mebde ve mead kitabı İstanbul'da neşir edilmiştir. Adab-ül-müridin, Talikat-ül-avarif, Tehliliyye, Şerh-ı rubaıyyati Abdil-Baki, Mearifi ledünniyye, Mükaşefati gaybiyye ve başka eserleri de vardır. Çehl hadisi mübarek risalesi, Mükaşefat kitabının sonunda basılmıştır.
191 — İMAM-ÜL-HAREMEYN: İki tanedir. Biri, Hanefi âlimlerinden Ebu Muzaffer Yusüf Cürcanidir. İkincisi, Abdulmelik bin Abdullah Nişapuri olup, Şafii hadis ve fıkıh âlimidir. 1028 de Nişapur’da doğup, 1085 de orada vefat etti. Uzun zaman Bağdat’ta, Mekke’de ve Medine’de bulundu. Vezir Nizamül-mülk bunun için Nişapur’da medrese yaptı.
192 — İSHAK EFENDİ: Tokatlıdır. Şeyh-ul-İslam Mustafa Sabri efendinin amca zadesidir. Onun gibi Kayseri medresesinde Divrikli hacı Emin efendiden ders okumuştur. Hurufilerin iç yüzünü bildiren türkçe Kaşif-ül-esrar kitabı ve yetmişiki fırka-ı dalleyi açıklayan kitabı meşhurdur.
193 — İSHAK EFENDİ: Harputludur. 1891 de vefat etti. Hıristiyanlara cevap olarak, Dıya-ül-kulub ve Şems-ül-hakika kitaplarını yazmıştır. Birincisi türkce olup, Cevap veremedi ismi ile, ingilizceye tercüme edilmiş, her iki dilde, Hakikat Kitabevi tarafından bastırılmıştır.
194 — İSMAİL BİN ABDULGANİ: Nablüslüdür. Önce Şafii idi. Sonra Hanefi oldu. 1652 de vefat etti. Hanefide oniki cilt Dürer şerhi ve Şafiide, İbni Hacerin Tuhfesine haşiyesi vardır.
195 — İSMAİL HAKKI: Sôfiyyei aliyyeden, Celveti meşayıhındandır. 1652 de Aydos’da doğdu. Üsküdarda Atpazarında Osman efendiden hilafet aldı. 1725 de Bursada vefat etti. Çok kitap yazdı. Kenzi mahfisi meşhurdur. Tütün içmeye önceleri haram diyordu. Sonra, mubah dedi. Ruh-ul-beyan tefsiri on cilt olup Beyrut’ta ve İstanbul'da hicri 1389 da bastırılmıştır.
196 — İSMAİL İSFEHANİ: İsmail bin Muhammed Kavvamüssünne, hadis âlimidir. 1141 senesinde vefat etti. Çok kitap yazdı.
197 — İSMAİL MERAŞİ: Fıkıh âlimlerindendir. Tütün içmek haram değildir derdi.
198 — İSMAİL PAŞA: Bağdatlıdır. Jandarma genel kumandanlığı ikinci şube müdirliğinden emekli iken 1921 de vefat etti. Keşf-üz-zünun kitabına iki zeyil [ek] yapmış, ayrıca iki cilt Esma-ül-müellifin kitabını yazmıştır. Hepsi arabidir. 1941-1955 de İstanbul'da basılmıştırlar. Bunlar için otuz seneden fazla çalışmıştır.
199 — İTKANİ: Lutfullah bin Emir Ömer, Hanefi fıkıh âlimlerindendir. 1356 da Mısır’da Kahirede vefat etti. Gayet-ül-beyan adındaki Hidaye şerhi meşhurdur.
200 — KADİ ADUD: Abdurrahman bin Ahmed Adudüddini İci, 1300 senesinde Şirazda İc kasabasında doğup, Faris vilayetinde kadi [hakim] oldu. 1354 de vefat etti. Mevakıf kitabını seyyid Şerifi Cürcani şerh etti. Hasen Çelebi, Kara Kemal ve Celaleddini Devani ve Abdulhakimi Siyalkuti birer haşiye yaptı. Kendi Mevakıfını kendisi kısaltarak, Cevahir adını vermiştir. Şemseddini Fenari, Cevahiri şerh etti.
201 — KADİ BEDRÜDDİN MUHAMMED: Kadi Bedrüddin Muhammed bin Abdullah-i Şebli, Trablus’da ve Şam’da Hanefi kadısı idi. 1367 de vefat etti. Akam-ül-mercan ve başka kitapları vardır.
202 — KADİ HAN: Hasen bin Mensur Fergani, 1196 da vefat etti. Şerhleri ve Haniyye isminde bir fetva kitabı meşhurdur. Hanefi fıkıh âlimidir. Fetavası çok kıymetli olup, Fetavayı Haniyye ve Mecmua-yı Haniyye de denir. 1893 de Mısır’da basılan Fetava-yı Hindiyyenin kenarında basılmıştır. 1973 de ofset yolu ile yeniden basılmıştır.
203 — KADİ IYAD: Babası Musadır. Malikidir. Hadis âlimidir. 1150 de Merraküş’te vefat etti. Çok kitap yazdı. Meşarik-ul-envar adındaki hadis kitabı ile Şifa kitabı pek kıymetlidir. Çeşitli şerhleri yapılmıştır.
204 — KADİ-ZADE: Ahmed Emin bin Abdullah, 1783 senesinde vefat etti. Birgivi vasiyetnamesini şerh etti. Amentü şerhi olan Feraid kitabını yazdı. İkisi de çok kıymetlidir.
205 — KADİ-ZADE: Şemseddin Ahmed bin Mahmud efendi, Osmanlı şeyh-ul-İslamlarının onaltıncısıdır. 1512 de doğup, 1580 senesinde vefat etti. Kabri küçük Karamandadır. Çivi-zadeden ve Ebüssüud efendiden okudu. Hidaye şerhi olan Feth-ul-kadire tekmilesi, Miftah ve Tecrid şerhlerine haşiyeleri çok kıymetlidir. Feth-ul-kadir, Vekalet bahsine kadar olup, sonra Tekmile başlamaktadır. İkisi birlikte sekiz cilt halinde 1900 de Mısır’da basılmış ve 1968 de Beyrut’ta fotokopisi yapılmıştır. Kenarına da, İnaye kitabı ve Sadi Çelebinin buna yaptığı haşiye basılmıştır.
206 — KARABAŞ EFENDİ: Karabaş Tecvid kitabının sahibi olarak üç kişi vardır. Bunlardan birincisi, Kastamonili şeyh Şaban-ı Veli silsilesinden Ali efendidir. 1685 senesinde vefat etmiştir. İkincisi, Ahmed efendi, Eyyubde Şah sultan türbesinin Eyyub tarafında, Defterdar caddesi üzerindeki türbesindedir. Başvekil Adnan Menderes, Camileri ve türbeleri tamir ederken, bunu da yenilemiştir. Üçüncüsü, Abdurrahman Karabaş efendidir. Karagümrükte Karabaş mescidini yaptırdı. 1534 senesinde vefat etti. Mihrabı önündeki türbesindedir. Bu mescid yanında, Öküz Mehmed paşa camii vardı. Cami yapılırken, taş taşıyan arabanın öküzü sakatlanınca, paşa yerine girip arabayı çektiği için, bu isimle şeref duymuştur. Birinci Ahmed hanın Sadr-ı a’zamı idi. 1620 de Haleb’de vefat etti.
207 — KARAMANİ KEMALEDDİN: İsmail Kemaleddin, Hanefi âlimlerindendir. 1514 de vefat etti. Şerhi mevakıfa ve Vikayeye haşiyesi ve Beydavi tefsirine ve Keşşafa şerhleri meşhurdur.
208 — KARLAYL [Carlyle]: İngiliz yazarlarındandır. Thomas Karlayl 1795 de doğup, 1881 de vefat etti. Fransız ihtilalini, büyük Friedrich tarihini yazdı. Kahramanlar ve kahramanlara saygı kitabında, Muhammed aleyhisselamın üstünlüğünü, başarılarını uzun yazmakta ve çok övmektedir.
209 — KASTALANİ: İmam-ı Ahmed bin Muhammed Şihabüddin, Şafii âlimlerindendir. 1418 de doğup, 1517 de Mısır’da vefat etti. Çok kitap yazdı. Mevahibi ledünniyyesi türkçeye tercüme edilmiş 1895 ve 1972 senelerinde İstanbul'da basılmıştır.
210 — KAŞANİ: Ebu Bekr bin Mesud Alaüddini Şaşi, Türkistan’da Kaşan’da doğup, 1191 senesinde Haleb’de vefat etti. Hocası Alaüddin Muhammed bin Ahmed Semerkandinin, Tuhfe-tül-fükaha fıkıh kitabını şerh ederek Bedayı-us-sanayi fi-tertibiş-şerayı adını vermiştir. Bu kitabı 1910 senesinde Mısır’da basılmıştır. Üç cilttir. Semerkandiye damad olmuştur.
211 — KATİB ÇELEBİ: Mustafa bin Abdullah, büyük tarihcidir. Hacı halife ismi ile meşhurdur. 1608 de İstanbul'da doğup, 1656 da vefat etti. Kabri, Vefadan Unkapanındaki Mahmudiyye Köprüsüne inen büyük caddenin sağ kenarındadır. Tarih kitapları ve Keşf-üz-zünunu çok kıymetlidir. Keşf-üz-zünunda onbine yakın İslam kitabını ve yazarlarını tanıtmaktadır. Mısır’da, İstanbul'da ve Almanya’da basıldı. Latinceye de tercüme ve tab edildi. Arabisi Beyrut’ta Mektep-üt-ticaride satılmaktadır.
212 — KEHVAKİ: Muhammed Kehvaki fıkıh âlimlerinden idi. Tütün günah değil buyurdu.
213 — KELEBİ: Ebün-Nasr Muhammed bin Saib, Tabiindendir. 764 [h. 146] da Kufe’de vefat etti. Abdullah bin Sebe ile çok sohbet ettiğinden, tefsiri sağlam sayılmaz. Oğlu Hişam ibnül-Kelbi şii idi.
214 — KEMALEDDİN MUHAMMED: Taşköprü zade Muhammed bin Ahmed Usam-üd-din, 1552 de doğup, 1623 de İstanbul'da vefat etti. Mevduat-ül-ulum tercümesi meşhurdur.
215 — KERDERİ: İbn-ül-Bezzaz Muhammed bin Muhammed Kerderi, Hanefi fıkıh âlimidir. Müncid lügat kitabında Bizzaz denilmektedir. Bursa’da molla Fenari ile çok sohbet etti. 1424 de vefat etti. Bezzaziyye fetvası Fetava-yı Hindiyye ile bir arada 1893 ve 1973 de Mısır’da basılmıştır. Menakıbi imamı Ebi Hanifesi meşhurdur.
216 — KERHİ: Ubeydullah bin Hüseyin Ebül-Hasen, Hanefi fıkıh âlimlerindendir. 952 senesinde Bağdat’ta vefat etti. Camius-sagir, Camiul-kebir ve Muhtasar kitapları çok kıymetlidir. Muhtasarı Kuduri şerh etmiştir.
217 — KİLAİ: Süleyman bin Musa, Maliki hadis âlimidir. 1172 de Gırnatada doğup, 1237 de cihad ederken şehit oldu. İmam ve kadı idi. Çok kitap yazdı. Misbah-uz-zulam fil-müstegisin bi-hayril-enam kitabını okuyan, İbni Teymiyye’nin bozuk ve sapık düşüncelere aldanarak doğru yoldan ayrıldığını iyi anlar.
218 — KİRMANİ: Rüknüddin Ebu Bekr Muhammed bin Abdurreşid, Hanefi fıkıh âlimidir. İshak-ı Kirmani soyundan olup, Abdurrahman-ı Kirmaninin talebesidir. 1169 senesinde vefat etti. Cevahir-ül-fetavası meşhurdur.
219 — KİSAİ: Ali bin Hamza, kurrai seba yani yedi meşhur hafızdan biridir. Harun Reşid ile Rey şehrinde iken 805 [h. 189] senesinde vefat etti. Nahv ve lügat âlimi idi.
220 — KOPERNİK: Polonyalı astronomi âlimidir. 1473 de Prusya’da doğup, 1543 de vefat etti. Fraynburg şehrinde papaz idi. Dünyanın ve diğer seyyarelerin güneş etrafında döndüğünü İslam kitaplarından okuyarak, ispat ettiğinden, buna Kopernik Usulü dediler. Beğenilmez diyerek, bunu çok zaman açıklayamamıştır. Ömrünün sonlarında yazdı.
221 — KOSTANTİN: Avrupalılar buna Constantine derler. İstanbul’daki Roma imparatorlarının birincisidir. Miladın 274. senesinde Sırbistan’da Niş şehrinde doğdu. M. 306 da imparator oldu. M. 337 de vefat etti. Yerine üç oğlundan ikincisi olan Kostans bizans imparatoru oldu ve m. 361 de öldü. Ayasofya camiini 360 da bunun yaptırdığı söylenilmekte ise de bu, babasının yaptığını tevsi etmiştir. Büyük Kostantin Galya’yı, yani Fransa’yı, İngiltere’yi, İtalya’yı, Afrika’nın şimalini, Yunanistan’ı aldı. Bayrağına haç resmi koydu. M. 325 de İznik’te üçyüzondokuz papaz toplayıp, yeni İncil yazdırdı. İsa aleyhisselamın dinine sonradan karıştırılmış olan, Eflatunun ortaya çıkarmış olduğu teslis [Trinite] inancını bu yeni İncile de koydurdu. Bu dinde teslis bulunmadığını, Allah’ın bir olduğunu söyleyen Aryüsü aforoz ettirdi. Doğru olan Barnabas İncilini yasak etti. Noel gecesini bayram ilan etti. [m. 330] da Bizans kasabasını büyültüp, Kostantiniyye ismini verdi. Sonradan İstanbul, İstambol, İslambol, Derseadet isimleri de verilmiştir. İstanbul şehrini Sur denilen büyük bir duvar ile çevirdi. Sonra gelen kayserler tarafından tamir edilmiştir. Kara tarafında yedi, deniz tarafında dokuz kapısı vardır. Yedi Kule zindanları, sur ile birlikte yapılmıştır. Asırlar boyunca, binlerce Hıristiyana, zulüm, işkence yapılmış olan bu zindanlar, Fatih tarafından kapatıldı. Hiçbir padişah zamanında kullanılmadı. Osmanlı sultanlarının onaltıncısı olan ikinci Osman bin birinci Ahmed han, onsekiz yaşında iken, 1622 senesinde bu zindanda şehit edilmiştir. Şehit eden sadr-ı a’zam Bosnalı Davud paşa da, bir sene sonra bu zindanda katledilip, Aksaray’daki Murad paşa camiine defn edilmiştir.
222 — KUDURİ: Ebül-Hüseyin Ahmed bin Muhammed Bağdadi, Hanefi fıkıh âlimlerindendir. 973 de doğup, 1037 de Bağdat’ta vefat etti. Muhtasar kitabı meşhurdur. Şerhleri ve türkçesi vardır.
223 — KUHİSTANİ: Şemseddin Muhammed bin Hüsameddin, Hanefi fıkıh âlimi ve Buhara müftisi idi. 1555 de Buhara’da vefat etti. Camiur-rumuz adındaki Nikaye şerhi ve Camiul-mebaniadındaki farisi Fıkıh-ı Gidani şerhi meşhurdur.
224 — KURTUBİ: Ebu Abdullah Muhammed bin Ahmed, Endülüs âlimlerinin büyüklerindendir. Ensar-ı kiram sülalesindendir. 1272 de vefat etti. Maliki mezhebi âlimlerindendir. Camiul-ahkam adındaki tefsiri ve birçok kıymetli eserleri vardır. Abdulvehhab-ı Şarani, bunun Tezkire kitabını ihtisar etmiş, Muhtasar ismini vermiştir. 1884 de Mısır’da ve Hakikat Kitabevi tarafından 2000 de İstanbul'da basılmıştır. Ebül-Abbas Ahmed Kurtubi, Müslim şarihi olup, 1258 de vefat etmiştir.
225 — KUS BİN SAİDE: İslamiyet'ten evvel Arabistan’da bulunan hatiblerdendir. Allah’ın bir olduğuna inanır, herkesi İsmail aleyhisselamın dinine çağırırdı. Konuşurken kılınca veya bastona dayanırdı.
226 — KUŞEYRİ: Ebül-Kasım Abdulkerim bin Hevazın, 986 da doğup, 1072 de Nişapur’da vefat etti. Şafii âlimidir. Risalei Kuşeyriyyesi 1959 da Mısır’da basılmıştır.
227 — KUTBI ZAMAN: Bendegi mahdumi cihaniyan seyyid Celali Buhari, 1383 de Küceratın Ahmedabad şehrinde vefat etti. Hindistan’da Çeştiyye ve Sühreverdiyye Evliyasının büyüklerindendir. Şeyh Nasireddini Mahmud Dehlevinin halifesidir. Bu da, Nizamüddin Evliyanın halifesidir. Hazanei Celali kitabı meşhurdur. İmam-ı Rabbani Mektubâtının ellidördüncü mektubunda kitapları tavsiye olunmaktadır. İmam-ı Rabbaninin altıncı ceddi imam-ı Refiuddinin ve Delhi sultanı Firuz şah Tuglukun mürşidleridir. Hal tercümesi, farisi Ahbar-ül-ahyarda uzun yazılıdır.
228 — KUTBÜDDİN-İ İZNİKİ: Muhammed bin Muhammed Rumi, Hanefi fıkıh âlimi ve tasavvuf büyüklerindendir. Timur han kendisine çok saygı göstermiştir. 1418 senesinde İznik’te vefat etti. Türkçe Rahat-ül-kulub kitabı Ayasofya, Mukaddime-tüs-salatı Nur-ı Osmaniyye kütüphanesindedir. Tefsiri ve başka eserleri de vardır. Oğlu Muhammed İzniki de derin âlim idi. Çok kitap yazdı. 1480 de Edirne’de vefat etti. Meşhur Mürşid-ül-müteehhilin kitabını ve Mızraklı ilmihal de denilen Miftah-ül-Cenne kitabını oğlu yazmıştır.
229 — LUTFULLAH EFENDİ: Lutfullah bin Abdullah, Kastamonilidir. Latifi ismi ile meşhurdur. 1582 de vefat etti. Tezkire-tüş-şuara kitabı basılmıştır.
230 — MAHMUD BİN MUHAMMED BUHARİ: Ebülmehamid Mahmud bin Muhammed bin Davud Buhari, fıkıh âlimlerindendir. 1272 de Buhara’da vefat etti. Hakayıki manzume kitabı meşhurdur. Bu kitap, Manzumei Nesefi şerhi olup iki cilttir. Fıkıh kitabıdır.
231 — MAHMUD BUHARİ: Burhaneddin Mahmud bin Tacüddin Ahmed bin Abdulaziz Buhari, Hanefi âlimlerindendir. 1156 da doğup, 1219 da şehit oldu. Tecrid, Muhiti Burhani, Zahire, Fetavai Burhani ve Vakıat kitapları meşhurdur.
232 — MAKDONYUS: Papaz idi. İsa aleyhisselama tapılmaz. O mahluktur, diyordu. Miladın 381. senesinde İstanbul'da kurulan ikinci mecliste, telin edildi.
233 — MALİK BİN ENES: Ebu Abdullah Malik bin Enes bin Malik, Cennet ile müjdelenmiş olan Ehl-i sünnet vel-cemaatin dört büyük mezhebinden biri olan Maliki mezhebinin reisidir. Hicri 90 senesinde Medine’de doğup, 179 [m. 795] da orada vefat ettiği İbni Abidin mukaddemesinde yazılıdır. Bir hadis-i şerif okumak için abdest alır, edeple diz çökerdi. Medine’de hayvana binmezdi. Haksız bir fetvayı vermediği için, yetmiş kırbaç vuruldu. Abdesti sık bozulan hastalar ve ihtiyarlar için ve necasetten taharet için çok kolaylık gösterdiğinden, diğer üç mezhepte olan Müslümanlar, Maliki mezhebini de taklit ederek, ibadetlerini rahatlıkla yapmaktadırlar. Muvatta adındaki hadis kitabı çok kıymetlidir. [Geniş bilgi için Büyük Âlimlerin Hayatı maddesine bakınız.]
234 — MAVERDİ: Ali bin Muhammed Maverdi, 974 de Basra’da doğup, 1058 de Bağdat’ta vefat etti. Şafii fıkıh ve tefsir âlimidir. Havi fıkıh kitabı çok kıymetlidir. Ahkam-üs-sultaniyye adındaki sosyal kitabı Mısır’da ve 1853 de Almanya’da Bonn şehrinde basıldı. Mısır’da ikinci baskısı 1966 da yapıldı.
235 — MAZHER-İ CAN-I CANAN: Şemsüddin Habibullah seyyiddir. Tasavvuf mütehassıslarının büyüklerindendir. Müslümanların gözbebeğidir. 1699 da Hindistan’da doğup, 1781 de şehit edildi. Abdullah-ı Dehlevi kabrinin yanındadır. Yirmiiki yaşında iken, Seyyid Muhammed Nuri Bedevani hazretlerinin vârisi ekmeli oldu. Seyyid Abdullah-ı Dehlevinin üstadıdır. Yetiştirdiklerinden biri de kadi allame Muhammed Senaullah-ı Dehlevi hazretleridir. Abdullah-ı Dehlevi hazretleri, Makamati mazheriyye kitabında diyor ki, Hadis âlimi Şah Veliyyullah buyurdu ki, Allahü teâlâ, bize sahih keşifler ihsan eyledi. Bu zamanda, hiçbir yerde mirza Can-ı Cananın benzeri yoktur. Makamlarda ilerlemek isteyen onun hizmetine gelsin! Hadis öğrenmek için kendisine gelenleri istifade etmek için, Mazheri Can-ı Canan hazretlerine gönderirdi. Ona yazdığı mektuplarda, Allahü teâlâ, faziletlerin tecelli yeri olan sizlere uzun zaman selamet versin ve bütün Müslümanları bereketlerinize kavuştursun! derdi. Makamat-ı Mazheriyyede, Mazheri Can-ı Canan buyuruyor ki, Evliyanın mezarlarını ziyaret edip, cemiyet için feyiz dilemelidir. Meşayıh-ı kiramın ruhlarına fatiha ve salevat sevabı göndererek, onları Allahü teâlâya kavuşmak için vesile yapmalıdır. Zahir ve bâtın saadetlerine ancak onların güzel ahlakına sarılmak ile kavuşulur. Başlangıçta olan saliklerin, kalbleri tasfiye bulmadan, temizlenmeden önce, Evliyanın kabirlerinden feyiz almaları güçtür. Bunun için Behaeddini Buhari, İslam’ın güzel ahlakına malik bir kimse ile olmak, Evliyanın kabirleri ile olmaktan daha iyidir buyurdu. Farisi Kelimati tayyıbat denilen kitapta 87 mektubu ve melfuzatı vardır
236 — MEHDİ: Hz. Mehdi, ahir zamanda dünyaya gelecektir. Adı, Muhammed, babasının adı Abdullahdır. Resulullah efendimizin soyundan olacaktır. İsa aleyhisselamla buluşacak, her yerde adalet olacak, Eshab-ı Kehf, uyanıp mağaradan çıkarak, Mehdi’nin askeri olacaktır. Bazı saf kimseler, büyük zan ettikleri kimselere Mehdi demektedir. Mehdi’nin alametlerini Resulullah efendimiz bildirmiştir. İbni Haceri Mekkinin Alamet-ül-Mehdi kitabında ve Süyutinin Cüzün minel ehadis velasaril varidetil varideti fi alametil mehdi kitabında bunlardan ikiyüze yakın alamet yazılıdır. El-fütuhat-ülİslamiyye, ikinci cüz, ikiyüzdoksanyedinci sayfasında diyor ki, Beklenilen Mehdi, Hz. Fatıma’nın soyundan olacaktır. Mekke’de zuhur edecektir. O zaman, Müslümanlar halifesiz olacaktır. İstemediği halde, zor ile halife yapılacaktır. Zuhur edeceği zaman ve yaşı ve ömrü kesin belli değildir. Mehdi çıkacağı zaman yeryüzünde halife bulunmayacağı ve Mehdiliklerini ilan edenlerin Mehdi olmadıkları, buradan anlaşılmaktadır. İmam-ı Rabbani hazretleri, birinci cildin ikiyüzellibeşinci mektubunda, Mehdi’nin Medine’deki sapık din adamlarını öldüreceğini yazmaktadır.
237 — MERİ: Meri bin Yusüf Mukaddisi, Hanbeli fıkıh âlimlerindendir. 1623 de vefat etti. Çok kitap yazdı. Tahkik-ul burhan fi şanid-duhan ve El-Kevakib-üd-dürriyye fi menakıbil imam-ı İbni Teymiyye kitapları meşhurdur.
238 — MESUD KANAVİ: Seyyid Mesud bin Hasen Kanavi, Mısır’da şafii âlimlerindendir. 1790 senesinde yazdığı Feth-ur-rahim kitabında İbnül-Verdinin Lamiyye kasidesini şerh etmektedir. Bu kitabı Mısır’da hicri 1281 ve 1315 [m. 1897] senesinde basılmıştır. Burada, tütünün haram olmadığını yazmaktadır.
239 — MİLTON: İngiltere’nin büyük şairlerindendir. 1608 de Londra’da doğdu. 1674 de öldü. Meşhur Kromwell bunu genel sekreter yapınca şöhreti arttı. Onun ölümünden sonra bir kenara çekildi. İki gözü kör oldu. Çok kıymet verilen Gaib olmuş seadet şiirini zevcesine ve iki kızına yazdırdı. Tarih, lügat ve mantık üzerine eserleri vardır. Kur'an-ı kerimi incelemiş ve çok övmüştür.
240 — MOLLA CAMİ: Abdurrahman bin Nizameddin Ahmed Nureddini Cami, Şeyh-ul-İslam idi. Âlim, veliy-yi kâmil idi. 1414 de, İran’da Cam kasabasında doğup, 1492 de Hirat’ta vefat etti. İmam-ı Muhammed Şeybani hazretlerinin soyundandır. Beş yaşında iken Muhammed Parisa hazretlerinin huzuruna götürülüp teveccühüne mazhar oldu. Ubeydullah hazretlerine yazdığı mektuplardan ikisi Reşehatda mevcuttur. Mevlana Sadüddini Kaşgariden feyiz alarak kemale geldi ve irşada mezun oldu. Sadüddin hazretleri, Nizameddini Hamuşün halifesi olup, hicri 860 senesinde Hirat’ta vefat etmiştir. Nizamüddini Hamuş hazretleri, Alaüddini Attar hazretlerinin halifelerinin en üstünü idi. Molla Cami hazretleri çok kitap yazdı. Şevahid-ün-nübüvve kitabı, Mahmud bin Osman Lamii ve Ehi-zade Abdulhâlim tarafından, farscadan türkceye tercüme edilmiş ve farisisi ve türkçe tercümesi Hakikat Kitabevi tarafından bastırılmıştır. Kerametleri görüldü. Fatih sultan Muhammed, kendisini İstanbul’a davet etti. Konya’ya kadar geldi. Fatihin vefatını haber alarak geri döndü.
241 — MOLLA HÜSREV: Muhammed efendi, Osmanlıların üçüncü şeyh-ul-İslamı idi. Hanefi fıkıh âlimidir. Babası dönme idi. Bir düğünde, Fatih sultan Muhammed, molla Güraniyi sağ yanına, molla Hüsrevi sol yanına aldı. 1460 da Şeyh-ul-İslam oldu. Yirmi sene, bu vazifeyi çok iyi yaparken 1480 de vefat etti. Namazı Fatih camiinde kılınıp, Bursa’ya götürülüp, Emir Sultanın doğusunda defn edildi. Dürer ve gurer fıkıh kitabı, çok kıymetlidir. 1900 da İstanbul'da, Şernblali şerhi basılmıştır.
242 — MÜCAHİD: Babası, Cebri Mahzumidir. Tabiinin ve tefsir imamlarının büyüklerindendir. Hicri 24 senesinde doğup, 104 [m. 723] senesinde Mekke’de, namazda secdede vefat etti. Abdullah ibni Abbasın talebesi idi. Tefsiri vardır.
243 — MUHAMMED ARABİ: Muhammed bin Tebbani Magribi, İfade-tül-ahyar kitabının yazarıdır. Bu kitabı iki cilttir. Mekke’de basılmıştır. Burada, Abduhun Ehl-i sünnete karşı yaptığı haksız hücumları açıklamakta, herbirine cevap vermektedir.
244 — MUHAMMED BAKIRI LAHORİ: Babası Şerefeddindir. Muhammed Masum Farukinin halifelerindendir. İmam-ı Rabbani hazretlerinin Mektubâtını 1669 senesinde farisi olarak hulasa etmiş, Kenz-ül-hidayat adını vermiştir. Ayrıca farisi Ürve-tül-vüska kitabını yazmıştır. 1669 da vefat etmiştir.
245 — MUHAMMED BİN ABDULLAH: Veliyyüddin hatibi Tebrizi, şafii hadis âlimlerindendir. 1348 senesinde vefat etti. İmam-ı Begavinin Mesabih kitabına ek ve açıklamalar yaparak Mişkat-ül-Mesabih adını verdiği kitabı meşhurdur.
246 — MUHAMMED BİN AHMED ZAHİD: Hindistan’da 1234 de vefat etti. Hanefi fıkıh âlimlerindendir. Tergib-üs-salat kitabı meşhurdur. Nuri Osmaniyye kütüphanesinde vardır.
247 — MUHAMMED BİN EBİ BEKR: İmamzade ve Rükn-ül-İslam denir. Buhara’da müfti idi. 1178 senesinde vefat etti. Bunun Şiratül İslam kitabını Yakub bin Seyyid Ali şerh etmiştir.
248 — MUHAMMED BİN İSHAK: Dedesi Huzeymedir. 923 senesinde Nişapur’da vefat etti. İmam-ül-eimme denir. Yüzkırktan fazla kitabı vardır. Hadis âlimidir.
249 — MUHAMMED BİN MAHMUD BABERTİ: Ekmelüddini Mısıri, Hanefi fıkıh âlimidir. 1312 de Bağdat’ın Baberta kasabasında doğup, 1384 de, Mısır’da vefat etti. Tercih-u mezhebi İmam-ı a’zam risalesi ve İrşad ismindeki Fıkıh-ı ekber şerhi ve Envar isminde Menar şerhi ve Tuhfe-tül-ebrar ismindeki Meşarık şerhi ve Takrir ismindeki Pezdevi usuli şerhi ve İnaye isminde Hidaye şerhi ve daha şerhleri ve tefsiri vardır. Sadi Çelebinin bu İnayeye haşiyesi vardır.
250 — MUHAMMED BİN MAHMUD HAREZMİ: İmam-ı a’zamın Müsnedini toplamıştır. 1266 da vefat etmiştir.
251 — MUHAMMED BİN SÜLEYMAN: Medine-i münevverenin Şafii âlimlerinden idi. 1712 de Şam’da doğup, 1780 de Medine’de vefat etti. Çok kitap yazdı. İki cilt fetvası meşhurdur. Vehhabilerin itikadlarının bozuk olduklarına fetva verdi.
252 — MUHAMMED BİN SÜLEYMAN CEZULİ: Ebu Abdullah Cezuli [veya Cüzuli], hadis âlimidir. Şeriflerdendir. Fas’da yetişti. Şazili tarikatında yükseldi. 1465 senesinde zehirlenerek Fas’da şehit edildi. Yetmiş yedi sene sonra Merakeşe nakil edildi. Bunun Delail-ül-hayrat salevat kitabını Kara Davud Muhammed bin Kemal İzmiti türkçeye tercüme ve şerh etmiş, 1541 de Bursa’da vefat etmiştir.
253 — MUHAMMED BİN SÜUD: Arabistan’da, Necd çölünde kabile reisi idi. Vehhabilik meydana çıkınca, hakimiyetini arttırmak için vehhabi oldu. İngilizlerin yardımı ile herkesi zorla vehhabi yaptı. Vehhabi olmayan çok Müslümanı öldürdü. Birinci Vehhabi Süudi devletini kurdu. 1765 de öldü.
254 — MUHAMMED ESAD: İmamzade Muhammed bin Abdullah, Konyalı olup, İstanbul'da doğup, 1851 de vefat etti. Dürri yekta ve Hilyetün-naci fıkıh kitapları İstanbul'da basılmıştır.
255 — MUHAMMED ESAD: Seyyiddir. Nakib-ül-eşraf idi. Sahhaflar şeyhi zade adı ile meşhurdur. 1848 senesinde, meclisi mearifi umumiyye reisi iken vefat etmiştir. Ayasofya camii yanındaki meşhur Esad efendi kütüphanesi, şimdi Süleymaniyye umumi kitablığındadır. Yeniçeri askerinin ilgasını anlatan Üssi zafer tarih kitabı çok kıymetlidir. Başka eserleri de vardır.
256 — MUHAMMED HAKKI: Seyyid Muhammed Hakkı bin Ali, Hanefidir. Nazilli’de doğup, Mekke-i mükerremede 1884 de vefat etti. Üstadları Ödemişli Halil efendi ve Muhammed Can Mekki vasıtası ile Abdullah-i Dehleviye vasıl olmaktadır. Bezmi âlem sultan, Muhammed Can için Mekke’de bir tekke yaptırmıştır. Sakal-bıyık risalesi, Hazine-tül-esrar arabi olup, Beyrut’ta Mektep-üt-ticaride satılmaktadır.
257 — MUHAMMED HAŞİM-İ KEŞMİ: Asya’da Bedahşanın Keşm kasabasındandır. İmam-ı Rabbani hazretlerinin sohbeti ile şereflendi. İmam-ı Rabbani iki sene askerde kaldığı zaman hep hizmetinde bulunup, teveccüh ve ihsanlarına kavuştu. Haşim-i Keşmi diyor ki, seyyidim Muhammed Numan buyurdu ki, Burhanpur şehrinin camiinde Resulullahı dört halifesi ile rüyada gördüm. Beni görünce, Hz. Sıddık-ı ekbere karşı buyurdu ki, Şeyh Ahmedin kabul ettiği kimseyi biz de ve Allahü teâlâ da kabul ederiz. Şeyh Ahmedin red ettiği kimseyi, biz de ve Allahü teâlâ da red ederiz. Bu sözü işitince, İmam-ı Rabbaninin makbullerinden olduğum için, Cenab-ı Hakka şükür eyledim.
Haşim-i Keşmi, hazerde ve seferde, İmam-ı Rabbaninin meclis-i şerifinde bulunmakla şereflendi. 1624 senesinde Mektubâtın üçüncü cildini toplamaya başladı. 1631 de tamam oldu. 1628 senesinde Berekat veya Zübde-tül-makamat isimlerini verdiği kitabı yazarak, bu seadet güneşinin ve üstadlarından ve talebesinden meşhur olanların kerametlerini, hâl tercümelerini insanlığa duyurdu. Berekat kitabı, farisi olup, Bombayda basılmıştır. İstanbul'da Murad molla kütüphanesinde, [1317] numarada Makamati Ahmediyye adı ile, el yazması mevcuttur. 1885 ve 1890 senelerinde Hindistan’ın Rampur ve Lüknov Şehirlerinde basılmış, 1976 da İstanbul'da ikincisi ofset yolu ile tekrar basılmıştır. İkinci cildin altmışbeşinci mektubu buna yazılmıştır. 1645 de Burhanpur şehrinde vefat etti. Muhammed Haşim sahib can başkadır.
258 — MUHAMMED HAYAT: Şeyh Muhammed Hayat muhaddis Medeni Sindi 1749 da Medine’de vefat etti. Babası İbrahimdir. Hanefi fıkıh âlimidir. Nevevinin Erbainini, Münzirinin Tergibini ve Hikemi Ataıyyeyi şerh, İbni Hacerin Zevacirini ihtisar etmiştir. Mezhep taklidini bildiren Gayet-üt-tahkik ve Nihayet-üt-tetkik risalesini 1992 de, Hakikat Kitabevi bastırmıştır.
259 — MUHAMMED MASUM-İ FARUKİ: İmam-ı Rabbani hazretlerinin üçüncü oğludur. 1599 yılında Serhend’de doğup, 1668 de orada vefat etti. Mübarek babası türbesinin birkaçyüz metre şimalindeki büyük türbededir.
Urve-tül-vüska adı ile meşhurdur. İmam-ı Rabbani, müceddid-i elf-i sani, Ahmed-i Faruki Serhendinin halef-üs-sıdk ve vârisi a’zamı idi. Akli ve nakli ilimlerin, suri ve manevi kemalatın camiiyyetini edinmiş idi. Kutbiyyet makamına ve Kayyumiyyet mansıbına, yüce pederinden beşaretler almış idi. Tariki Ahmedinin nispetini, pederinin teveccühlerinden, bütün âleme yaymış idi. Uzak memleketlerden kendine bağlı olanlara, filan Vilayeti Museviyyeye kavuşmuştur, filan Vilayeti Muhammediyye ile şereflenmiştir diye bildirirdi. Dokuzyüzbin kişi, onun vasıtası ile, Allah’ı irade etmişlerdir. Yüzkırkbin talebesini vilayet mertebesi, yedibin kimseyi hilafet makamı ile mümtaz eyledi. Hizmetlerinde ve huzur-ı alilerinde, talibler bazen bir ayda, bazen bir haftada kemalati vilayete erişirlerdi. Bazılarını, bir teveccühde, makamların hepsine ulaştırırlardı. Makamları, keşifleri ve kerametleri, bu yüksek hanedanın hallerini bildiren kitaplarda uzun uzun yazılı olduğundan, burada açıklamaya lüzum görülmedi. Bu kitaplar arasında beşi, her memlekete yayılmıştır. Birincisi, Muhammed Haşimi Bedahşinin Berekat kitabı olup, farisidir. Zübde-tül-makamat adı ile Murad molla kütüphanesinde [1317] sayıda ve Süleymaniyye Pertevniyal kısmında [406] sayı ile mevcuttur. Hindistan’da Kanpur şehrinde 1890 senesinde ve İstanbul'da Hakikat Kitabevi tarafından 1988 de tab ve neşir edilmiştir. İkincisi Bedreddin-i Serhendinin Hadarat-ül-kuds kitabıdır. 1971 de Lahorda çok güzel basılmıştır. Üçüncüsü El-hadaik-ul-verdiyye fi hakaik-ı ecellain nakşibendiyye olup basılmıştır. Dördüncüsü, Hadikat-ül-evliya türkçedir. 1901 senesinde İstanbul'da basılmıştır. Beşincisi Umdet-ül-makamat kitabıdır. Hakikat Kitabevi tarafından bastırılmıştır.
Altı oğlu ve bütün nesli necibleri, zamanlarının kutbu olmuştu. Bütün İslam memleketleri, kalblerinden saçılan nurlarla nurlanmıştı. Cenab-ı müstetabının vârisleri, yer yüzünde meşhur olmuşlardır. Hidâyet ve irşadda yüksek derece kazanmışlardır. İrfan ehlinin ve yakin sahiplerinin anladıkları gibi, feyiz kaynakları, bu ana gelinceye kadar, akmaktadır. İnşaallah, ahir zamana kadar da, böylece cari olacaktır. Üç cilt olan farisi Mektubat-ı Masumiyye kitabı 1976 senesinde Pakistan’ın Karaşi şehrinde bastırılmıştır. Bu üç cildin içinde bulunan altıyüzelliiki mektubdan yüzotuzbeş adedi seçilerek, Müntehabati Masumiyye adı ile, 1979 senesinde İstanbul'da ofset baskısı yapılmıştır. Bunun sonunda, Hüseyin Hilmi Işıkın eserleri bildirilmektedir. Muhammed Masumun altı kızının her biri veli idi. [Umdetül-makamat sayfa 395.]
260 — MUHAMMED MURAD-I KAZANİ: 1854 senesinde Rusya’da, Kazan vilayetinin Ufa kasabasında doğdu. Memleketinde medrese tahsilini bitirip, 1875 de Buhara’ya geldi. Buhara ve Taşkend’de tahsilini tamamlayıp 1878 de Hindistan’a ve Hicaza geldi. Medine-i münevverede tarikat-ı Nakşibendiyyeye intisab edip, ruh âleminde terakki etti. 1933 de vefat etti.
1884 de Reşehat kitabını ve sonra, İmam-ı Rabbaninin Mektubâtını farisiden arabiye tercüme etti. Mektubâtın arabisine Dürer-ül-meknunat adını verdi. İmam-ı Rabbani hazretlerinin hal tercümesini de arabi uzun yazıp, 1898 de Mekke-i mükerremede Miriyye matbaasında, Mektubâtın kenarında basıldı. İstanbul'da Bayezidde belediye kütüphanesinde elliüç [53] numarada mevcuttur. Bunun foto-kopisi 1963 de İstanbul'da basılmıştır. Bu baskılardaki hal tercümesinin uzun bir kısmı Eshab-ı kiram ve Hak Sözün Vesikaları kitaplarında mevcuttur. Bu arabi mektubattan yüzdoksandört mektup seçilerek, El-Müntehabat ismi ile 1972 senesinde İstanbul'da ofset yolu ile bastırılmıştır.
261 — MUHAMMED PARİSA: Muhammed bin Muhammed bin Mahmud, Buhara’da doğup, 1419 da Medine’de vefat etti. Namazını, Molla Fenari kıldırdı. Umdet-ül-makamatda diyor ki, Zeyneddin Hafi, kabir taşını Mısır’dan gönderdi. Taş, 1797 senesinde yerinde idi. 1810 da görmedim. Vehhabiler kırmış. Medrese tahsilini bitirip, hadis ve fıkıh bilgilerinde ihtisasını ilerletti. Sonra Muhammed Behaeddini Buhari hazretlerinin sohbet ve teveccühlerine kavuşarak kemale geldi. Risalei kudsiyye, Tuhfe-tüs-salikin, Tahkikat ve Faslül-hitab kitapları meşhurdur. Hepsi de farisidir. Tuhfesi 1970 senesinde Delhi’de basılmıştır.
262 — MUHAMMED REBHAMİ: Hindistan’ın fıkıh âlimlerindendir. 1432 de yazdığı farisi Riyad-un-nasıhin ismindeki ilmihal kitabı 1896 da Bombay’da basılmış, 1981 de İstanbul'da ofset baskısı yapılmıştır. Bunu dörtyüzkırkdört kitaptan toplamıştır.
263 — MUHAMMED SADIK: Babası Alidir. Sakızlıdır. 1649 senesinde vefat etti. Surre-tül-fetava kitabı meşhurdur.
264 — MUHAMMED SADIK EFENDİ: Hafidzade Muhammed Sadık bin Muhammed efendi 1815 de vefat etti. Nevadiri fıkhiyye kitabı meşhurdur.
265 — MUHAMMED SAİD: İmam-ı Rabbani hazretlerinin ikinci mahdumudur. 1597 senesinde doğup, 1660 senesinde vefat etti. Babasının türbesindedir. Ahlakının güzelliği, faziletlerinin çokluğu, güler yüzü, yumuşak sözü, işlerinin halis olması ile ziynetlenmişti. Tahsilini genç yaşında bitirdi. Akli ve nakli bilgilerde mütehassıs oldu. Babasının tasarrufu ve teveccühleri sayesinde, büyüklerinin nispetine ve yüksek hallere kavuştu. Onyedi yaşında suri ve manevi kemalata vasıl oldu. Birçok kıymetli kitaplara talikler ve haşiyeler yaptı. Mişkati Mesabih ve Hayali haşiyesine talikleri çok kıymetlidir. Namazda otururken parmak kaldırmamak için, Hanefi mezhebine göre yazdığı risalesi şah-eserdir. Parmak kaldırmamanın daha iyi olduğunu ispat etmiştir. Pederinin garib sırlarına, acib marifetlerine mahrem idi. Mektubati Saidiyye kitabında yüz mektup vardır. 1965 de Pakistan’da basılmıştır.
266 — MUHAMMED SIDDIK: Hidaye ismi ile meşhurdur. Bedahşanın Keşm kasabasındandır. Küçük iken, Han-ı Hanan Abdurrahimin sohbetinde bulundu. Bunun vasıtası ile, Hace Baki-billahın sohbeti ile şereflendi. Vefatından sonra, İmam-ı Rabbani hazretlerinin sohbet ve hizmetine kavuştu. Vilayet-i hassa ile müşerref oldu. 1622 de izin alarak hacca gitti. Hicaz’da iken, İmam-ı Rabbani buyurdu ki, Şimdi, uzakta olan kardeşlerimizden bazısının ahvaline müteveccih idim. Mevlana Muhammed Sıddık göründü. Tam bir sevgi ve ihlas ile bize müteveccihdir. Şu anda Maveraün-nehrde, Bedahşanda yolcudur. Hali hoş olsun!. 1610 senesinde, İmam-ı Rabbaninin Mebde ve mead risalesini toplamıştır. Farisi olup, Urdu tercümesi ile birlikte, 1968 de Pakistan’da basılmış, 1977 de İstanbul'da ofset baskısı yapılmıştır.
267 — MUHAMMED ŞEYBANİ: İmam-ı a’zam Ebu Hanifenin derslerinde yetişen İslam âlimlerinin en üstünlerindendir. Büyük müctehid idi. İmam-ı a’zamın derslerini, sözlerini kitaplara geçiren budur. Adı, Muhammed bin Hasen bin Abdullah bin Tavus bin Hürmüzdür. Bu Hürmüz, İmam-ı a’zam Ebu Hanifenin ceddi olup, Bağdat sultanı idi. Hz. Ömer’in elinde iman etmiş idi. 752 [h. 135] senesinde Vasıt şehrinde doğup, 805 [h. 189] senesinde Reyde vefat etti.
268 — MUHAMMED TARSUSİ: Muhammed bin Ahmed bin Muhammed, Hanefi âlimlerindendir. 1705 senesinde vefat etti. Birçok kitaplara haşiyesi vardır. Tütün haram değildir, derdi.
269 — MUHAMMED ZAHİD: Kadi Muhammed Zahidi Semerkandi, derin âlim ve veliy-yi kâmil idi. Ruh bilgilerinin mütehassısı idi. 1530 senesinde Hisarın Vahş köyünde vefat etti. Önce çok riyazet ve mücahede yaptı ise de, Ubeydullahi Ahrar hazretlerinin teveccühü ile birinci sohbetinde kemale kavuştu. Yakubi Çerhi hazretlerinin kızının oğludur. El-Hadaik-ul-verdiyye kitabında kerametleri yazılıdır. Silsile-tülarifin kitabı meşhurdur. Mesmuati mevlana kadi Muhammed Zahid kitabı Mir Abdulevvele aid olup, Süleymaniyye kütüphanesi Esad efendi kısmında [1715] sayıda mevcuttur. Hakikat Kitabevi tarafından 1993 de neşir edilmiştir. Ubeydullahi Ahrar hazretlerinin farisi sözleridir. Yetiştirdiği Veliler arasında, hemşiresinin oğlu mevlana Derviş Muhammed, bu silsilenin büyüklerindendir.
270 — MUHAMMED ZİHNİ: Hacı Zihni efendi, Osmanlı devleti mearif meclisi azasından idi. 1846 da doğup, 1914 senesinde vefat etti. Beğlerbeği küplücesindedir. Nimet-i İslam kitabı, Kimya-i seadet mukaddimesi ile Elmünkızü aniddalal tercümeleri meşhurdur.
271 — MUHYİDDİN-İ ARABİ: Ebu Bekr ibnü Arabi ismi ile de meşhurdur. Sôfiyyei aliyyenin büyüklerindendir. Adı şeyhi ekber Ebu Bekri Muhammed bin Alidir. 1165 de, Endülüs’de Mürsiye kasabasında doğup, 1240 da Şam’da vefat etti. Büyük Veli ve müctehid idi. Konya’ya gelip, Sadreddini Konevinin üvey babası oldu. Nakil ettiği bilgilerin hepsi, birer vesikadır. Devlet ve mevki sahiplerinden çok hediye gelir, hepsini fakirlere dağıtırdı. Beşyüzden fazla kitap yazdı. Cahiller, buna zındık dedi. İbni Teymiyye gibiler kâfir dedi. Âlimler, Arifler ise, veliy-yi kâmil olduğunu anladı. Fütuhati Mekkiyyesi dört büyük cilt halinde 1973 de Beyrut’ta basılmıştır.
İbn-ül-arabi ismi ile meşhur olan Kadi Ebu Bekr ibn-ül-arabi başkadır. İsmi Muhammed bin Abdullahdır. Endülüsde 1076 da doğup, 1149 da Fasda vefat etmiştir. Malikidir.
Muhyiddin Muhammed bin Behaüddin başka olup, El-Kavl-ül-fasıl ismindeki Fıkh-ı ekber şerhi çok kıymetlidir. Bu şerh, yeniden yazdırılıp 1979 da, Hakikat Kitabevi tarafından İstanbul'da bastırılmıştır. 1549 da vefat etmiştir.
272 — MUKATİL: İmam-ı Mukatil bin Süleyman, tefsir âlimlerindendir. Belh’de doğup, Merv’de yetişti. Basra’da yerleşti. 767 [h. 150] de orada vefat etti. Tefsiri meşhur olup, Londra’da basılmıştır.
273 — MÜNAVİ [veya Menavi]: Abdurraufi Münavi Şafii âlimi idi. 1518 de doğup, 1621 de Kahire’de vefat etti. Çok kitap yazdı. Künuz-üd-dekaık kitabı, 1869 da İstanbul'da basılmıştır. İçinde onbin hadis-i şerif vardır.
274 — Muradı MÜNZAVİ: Muhammed Murad bin Ali Keşmiri, İstanbul’daki meşayıhin büyüklerindendir. Buhara’da 1643 de doğdu. Şam ve Hicaz taraflarında çok seyahat etti. Hindistan’da Serhend şehrinde Muhammed Masum-i Faruki hazretlerinden feyiz aldı. Kemale erip hilafetle şereflendi. Şam’da yerleşip, bir medrese yaptı. 1680 de İstanbul’a geldi. Eyyubde beş sene kalıp, Şama ve hacca gitti. 1707 de İstanbul’a geldi. Sultan Selimde yerleşti. Çorlulu Ali paşa tarafından Bursa’ya sürüldü. 1716 da tekrar İstanbul’a gelip, Eyyubde reis-ül-etibba Nuh efendi yalısında ikram edildi. 1719 senesinde vefat etti. Edirnekapı dışında, Münzevi camii karşısında, birinci sultan Mahmud han şeyh-ül-İslamlarından Ahmed Ebül-hayır efendinin kabri yanındaki türbesini ziyaret edenler, mübarek ruhundan feyiz almaktadırlar. Türkçe Adab-ı tarikatin-nakşibendiyye risalesi meşhurdur. El-müfredat-ül-Kuraniyye tefsiri çok kıymetlidir. Tefsirler, arabi, farisi ve türkce bir aradadır.
275 — MUSA CARULLAH BEYKIYEF: Rusya’da dinde reformcudur. Ehl-i sünnet düşmanıdır. Faideli Bilgiler kitabına bakınız!
276 — MÜSLİM: Ebül-Hüseyin Müslim bin Haccac Kuşeyri, Şafiidir. Hadis âlimlerinin en üstünlerindendir. 821 [h. 206] da Nişapur’da doğup, 875 [h. 261] de orada vefat etti. Sahihi Müslim kitabı, Buhariden sonra, Müslümanların en kıymetli temel kitabıdır. Bu iki kitaba Sahihayn denir. İmam-ı Buhari ile Nişapur’da buluştu.
277 — MUSTAFA BEKRİ: Kutbüddin Mustafa bin Kemalüddin 1688 de Şam’da doğup, 1749 da orada vefat etti. Fıkhı Abdulgani Nablüsiden, tasavvufu Abdullatifi Halvetiden aldı. Yazdığı kitaplar [222] yi aşmaktadır. El-hikem-ülilahiyye vel-mevarid-ül-behiyye ve El-vasiyet-ül-celiyye ve Ber-ül-eskam kitapları çok kıymetlidir.
278 — MUSTAFA SABRİ: İslam halifelerinin sonuncusu olan sultan Vahideddin han zamanındaki İslam âlimlerindendir. Tokad mebusu idi. 1919 da Şeyh-ul-İslam oldu. Yedi ay sonra yerine Hayderi zade İbrahim efendi geçti. 1920 de ikinci defa Şeyh-ul-İslam olup, iki ay sonra yerine, son Şeyh-ul-İslam olan Medeni Mehmed Nuri efendi geçti. Kayseri medresesinde Divrikli hacı Emin efendiden ders okudu. 1861 de Tokadda doğup, 1954 de Mısır’da vefat etti. 1922 senesinde, İstanbul’dan Kahireye hicret etti. Orada yazdığı arabi eserleri ile, zamanının âlimlerini hayrette bıraktı. Mevkıf-ülakl kitabı dört cilttir. Burada Abduhun İslamı yıkmak için çalıştığını göstermekte, fikirlerini red etmektedir.
279 — NESAİ: Ebu Abdurrahman Ahmed bin Ali, 830 [h. 214] de Horasanda, Nesa şehrinde doğup, 915 [h. 303] de Remle şehrinde vefat etti. Hadis âlimidir. Süneni kebir ve Süneni sagir adında iki hadis kitabı çok kıymetlidir. Süneni sagir kütübi sittedendir.
280 — NESEFİ ABDULLAH: Ebülberekat Hafızüddin Abdullah bin Ahmed, Hanefi fıkıh âlimidir. 1310 da Bağdat’ta vefat etti. Vafi ve bunun şerhi Kafi ve Kenz-üd-dekaik kitapları ve Medarik tefsiri ile Menar adında üsuli fıkıh kitabı meşhurdur. Ömer Nesefinin Manzumesini şerh edip, Müstasfa adını vermiştir. Umde-tül-akaid kitabı, William Courton tarafından 1843 de Londra’da basılmıştır.
281 — NESEFİ LÜTFULLAH: Hanefidir. Hulasai Gidani fıkıh kitabı meşhurdur. 1349 da vefat etmiştir.
282 — NESEFİ ÖMER: Necm-üd-din Ebu Hafs Ömer bin Muhammed, İran’ın Faris vilayetinde, Nesef kasabasında 1068 de doğup, 1143 de Semerkand’da vefat etti. Akaidi Nesefi kitabı ve Teftazaninin şerhi ve Abdulaziz Ferhari Hindinin bu şerhe yaptığı Nebras haşiyesi çok kıymetlidir. Çeşitli şerhleri vardır. Zahire fıkıh kitabı ve Manzumesi meşhurdur.
283 — NESEFİ: Meymun bin Muhammed Nesefi, Hanefidir. Temhid akaid kitabı meşhurdur. 1114 senesinde vefat etmiştir. Ebu Şekür Muhammed Süleminin Temhidi başkadır.
284 — NEVEVİ: Yahya bin Şeref Nevevi, büyük İslam âlimlerindendir. Şafiidir. 1233 de doğup, 1277 de Şam’da vefat etti. Çok kitap yazdı. Minhac-üt-talibin fıkıh kitabı, Rafiinin El-muharrerinin muhtasarıdır. Minhacın çok şerhleri vardır. Sübkinin ve Süyutinin ve ibni Hacer Mekkinin ve Celalüddin Mehallinin şerhleri ile Nevreddin Ali bin Yahya Ziyadinin Mehalli şerhine haşiyesi meşhurdur. Ravda-tüt-talibin, Rıyad-us-salihin ve Hilye-tül-ebrar da denilen Ez-kar kitapları çok kıymetlidir.
285 — NİŞANCI ZADE: Muhammed bin Ahmed bin Muhammed bin Ramezan, Edirnede kadı idi. Hicri 898 de doğduğunu Mirati kainat kitabında yazmıştır. 1031 [m. 1622] de Edirne yolunda vefat etti. Mirati kainat ve Fetavai rumiyye ve başka eserleri vardır.
286 — NİYAZİ-İ MISRİ: Sôfiyyenin meşhurlarından, Halveti meşayıhindendir. Anadoluda Soğanlıda doğup, Mısır’da tahsil etti. Bursa’da yaşadı. Midilliye nefy edildi. 1693 de Limni adasında vefat etti. Türkçe divanı çok yanık ve tatlı olup, birkaç kere basılmıştır. Bazı yazarlar, bunun için, sonradan sapıttı diyorlar. Peygamberimiz Muhammed Mustafa hepimizden üstündür. Ali güzel, Eshabı çok temizdir beytleri, sapık olmadığını göstermektedir.
287 — NİZAMÜDDİN EVLİYA: Sultan-ül meşayıh Evrenk-Abadidir. Babası Buharadan Hindistana gelip, Bedayün kasabasında yerleşmiştir. 1325 de vefat etti. Delhi civarında Gıyaspurda, Emir Hüsrev Dehlevi türbesine yakın büyük türbesi ziyaret edilmektedir. Yirmi yaşında iken Çeştiyye meşayıhinden Ferideddini Genci şekere intisab ederek kemale gelmiştir. Feraid-ül-fevaid ve Rahat-ül-muhibbin kitapları vardır. Talebesinden Hasen Sencerinin yazdığı Fevaid-ül-füad kitabında hal tercümesi uzun bildirilmiştir. Talebesinden M.Fahrüddin, İmam-ı a’zamın Fıkh-ı ekberinin Molla Aliyyül-kari tarafından yapılan şerhini kısaltarak farisi ve urdu dillerine tercüme ederek Akaidi nizamiyye ismini vermiş, Hakikat Kitabevi tarafından 1993 de baskısı yapılmıştır.
288 — ÖMER BİN FARID: Tasavvuf büyüklerinden ve Resulullahın aşıklarındandır. Beni-Sad kabilesindendir. 1180 de Mısır’da doğup, 1238 de orada vefat etti. Kurafe’dedir. Onbeş sene Hicaz’da kaldı. Hamriyye ve Taiyye kasideleri çok makbuldür. Taiyyesinde din bilgilerinin hakikatini ve Evliyanın zevklerini toplamıştır. Böyle olgun kaside yazmak başkasına nasip olmamıştır. Yediyüzelli beyt kadardır.
289 — ÖMER RIZA: Şair Muhammed Akifin damadıdır. 1893 de Kahire’de doğup, 1952 de İstanbul'da vefat etti. Edirnekapıdadır. Camiulezherde okudu. Muhammed Abduhun reformcu fikirlerine saplandı. Muhammed Ali ismindeki bir Kadyaninin ingilizce tefsirini türkçeye tercüme ederek Tanrı buyruğu ismini verdi. Burada, İsa aleyhisselamın babası vardır demekte ve Nahl suresinin altmışsekizinci âyetine verdiği mana da küfre sebep olmaktadır. İngilizceden çevirdiği Asrı seadet tarihi de, onun gibi düşünen bir zümre tarafından halkın önüne sürülmektedir.
290 — RAHMETULLAH EFENDİ: Rahmetullah bin Halil-ür-rahman Hindi, Hanefi fıkıh âlimidir. Delhi’de yetişti. Abdulaziz han kendisini İstanbul’a davet etti. Madalya verdi. Maaş bağladı. Hıristiyanlara bir reddiye yazmasını istedi. İstanbul'da, arabca İzhar-ül-hak kitabını yazdı. Kitab dört cilttir. Mekke baskısı pek nefistir. Londra’dan Hindistan’a gelen protestan papazları ile yaptığı mücadelesini ve onları kaçırdığı yazılıdır. Kitabı Sultan Abdulaziz Han için yazmıştır. İngiliz gazeteleri, Bu kitap yayılırsa, Hıristiyanlık mahv olur yazmışlardır. Nüzhet efendi bunun birinci kısmını, Ömer Fehmi efendi de ikinci kısmını türkceye tercüme etti. Delhi’de Hıristiyan papazları ile mücadele edip, hepsini mağlup etti. Bu mücadeleleri Beyan-ül-hak kitabında ve türkce tercümesinde yazılıdır. 1889 da 75 yaşında iken Mekke’de vefat etti.
291 — REMLİ ŞEMSÜDDİN: Allame Şemseddin Muhammed bin Ahmed bin Ahmed Menufi, 1596 da vefat etmiştir. Çok eser yazmış ve babasının fetvalarını toplamıştır. Bu fetvalar, İbni Hacerin Fetava-yı kübrası kenarında Mısır’da 1938 de basılmıştır. Nevevinin Minhacını da şerh etmiştir.
292 — RUZBEHAN-I BAKLİ: Şeyh Ebu Muhammed Şirazi, Kübreviyye meşayıhindendir. Necmüddini Kübranın mürşididir. Ebu Necibi Sühreverdinin halifesi olan Ammar Yaserin halifesidir. 1209 tarihinde Şiraz’da vefat etti. Tefsiri arayis, Kitab-ül envar ve Şerh-ul-şathiyyat kitapları vardır.
293 — RÜKNEDDİN-İ ÇEŞTİ: İmam-ı Rabbaninin babası olan Abdul-ehadın üstadıdır. Şeyh Abdul-kuddüsün ikinci oğlu ve halifesidir. Tasavvufun ve İslamiyet'in esrarını bildiren Merec-ül-bahreyn kitabı ve Mektubatı çok kıymetlidir. 1575 senesinde vefat etti. Hindistan’da babasının yanındadır.
294 — SADÜDDİN-İ MUHAMMED HAMEVİ: Büyük Velidir. Necmüddini kübradan feyiz almıştır. Sadr-eddini Konevi ile de sohbet etmiştir. Mahbubül-muhibbin kitabı meşhurdur. 1252 senesinde vefat etmiştir.
295 — SADÜDDİN-İ TEFTAZANİ: Mesud bin Ömer, en büyük şafii âlimlerindendir. 1322 de Horasanda, Teftazanda doğup, 1389 da Semerkand’da vefat etti. Mutavvel kitabı, Telhis şerhi olup, bedi, beyan, meani ve belagat ilimlerini bildirmektedir. 1892 İstanbul baskısı nefistir. Telhisi Celalüddin Muhammed Kazvini yazmış, hicri 739 da vefat etmiştir. Akaidi Nesefi şerhi meşhurdur. Sadr-üş-şerianın Tenvih kitabına şerhi olan Telvih kitabından, İmam-ı Rabbaninin ders verdiği, Berekatda, Bediuddin isminde yazılıdır. İlmi kelamda yazdığı Mekasıd kitabı ve buna yaptığı şerhi çok kıymetlidir.
296 — SADİ ÇELEBİ: Sadullah bin İsa, Kastamonilidir. İstanbul kadısı ve müftisi idi. Kemal paşa zadeden sonra, onuncu Şeyh-ul-İslam oldu. 1539 da vefat etti. Eyyubdedir. Beydavi tefsirine ve İnaye adındaki Hidaye şerhine ve Firuzabadi Kamusuna yaptığı haşiyeleri çok kıymetlidir.
297 — SADİ ŞİRAZİ: Müslih-ud-din şeyh Sadi, Ehl-i sünnet âlimlerindendir. Tasavvuf büyüklerindendir. 1193 de Şiraz’da doğup, 1292 de orada vefat etti. Abdulkadir-i Geylaninin halifesinin talebesidir. İlim öğrenmekle, talibleri irşadla ve kâfirlerle cihadla uğraştı. Nazm ve nesr üzere kitaplar yazdı. Gülistan ve Bostan kitapları çeşitli dillere tercüme edilmiştir.
298 — SADREDDİN-İ KONEVİ: Ebülmeali Muhammed bin İshak, Sôfiyyei aliyyeden ve şafii kelam âlimlerindendir. Konyalıdır. Üvey babası olan Muhyiddin-i Arabiden feyiz aldı. Celaleddini Ruminin ve Saideddini Ferganinin hocaları idi. 1272 senesinde vefat etti. Konya’dadır.
299 — SADR-ÜŞ-ŞERİA-İ SANİ: Ubeydullah bin Mesud bin Tac-üş-şeria Ömer, Burhan-üş-şeria Mahmud bin Ubeydullahın kızının oğludur. Birinci Sadr-üş-şeria Ahmed bin Ubeydullah, anasının da, babasının da dedesidir. Dedesinin Vikaye kitabını hem şerh etmiş, hem de kısaltmıştır. Kısalttığına Muhtasar-ı Vikaye veya Nikaye adını vermiştir. Bunun Vikaye şerhine çeşitli haşiyeler yapılmıştır. Bunlar arasında, Ehi Çelebinin ve Hasen Çelebinin ve imamı Birgivinin haşiyeleri meşhurdur. Tenkih ve bunun şerhi Tevdih üsul kitapları çok kıymetlidir. 1349 da Buharada vefat etti. Hasen bin Muhammed Çelebi, molla Fenari neslinden olup, 1480 de vefat etmiştir.
300 — SAİDEDDİN-İ FERGANİ: Muhammed bin Ahmed, Sôfiyyei aliyyeden ve fıkıh âlimlerindendir. Necibeddin Ali Şiraziden, bu da Şihabüddini Sühreverdiden ve Sadreddini Koneviden feyiz aldı. 1299 senesinde vefat etti. Füsusu şerh etmiştir. Menahic-ülibad fıkıh kitabını dört mezhebe göre farisi yazmıştır. 1988 senesinde, Hakikat Kitabevi tarafından, ofset baskısı yapılarak neşir edilmiştir.
301 — SANANİ: Abdullah bin İsa, Yemen âlimlerindendir. Seyf-ül-hindi fiibaneti tarikatiş-şeyhinnecdi kitabında vehhabileri red etmektedir. Bu kitabı 1803 senesinde yazmıştır.
302 — SEDİDEDDİN-İ KAŞGARİ: Muhammed, 1305 de vefat etti. Münye-tül-musalli fıkıh kitabı meşhurdur.
303 — SEMHUDİ: Nurüddin Ali bin Abdullah, 1440 da Mısır’da doğup, 1506 da Medine’de vefat etti. Şafiidir. Şeriflerdendir. Mescidi Nebinin tamiri, kütüphane inşası ile uğraştı. Çok kitap yazdı. Hülasa-tül-vefa ve Cevahir-ul-akteyn kitaplarını okuyan, İbni Teymiyye’nin ve Vehhabilerin bozuk yola sapmış olduklarını iyi anlar.
304 — SENAULLAH-İ PANİ-PÜTİ: Muhammed Senaullah, Şeyh Celali kebiri Çeştinin onikinci torunudur. Hz. Osman bin Affan soyundandır. 1730 da Hindistan’da Pani-püt şehrinde doğdu. Yedi yaşında Kur'an-ı kerimi ezberledi. Nakli ve akli ilimlerde ihtisas kazandı. Delhiye giderek Şah Veliyyullahi Dehleviden hadis ilminde kemale geldi. Önce mevlana Muhammed Abidi Semaninin, bundan sonra, Mazheri Can-ı Cananın teveccühleri ile büyük Veli oldu. Sonra, vatanına gidip, ölünceye kadar kadılık ile hizmet etti. 1810 da Pani-püt şehrinde vefat etti. Otuzdan fazla kitap yazmıştır. Tefsirii Mazherisi arabidir. 1964 senesinde Delhi’de basılmıştır. On cilttir. Büyük fıkıh kitabı ve İrşad-üt-talibin tasavvuf kitabı da çok kıymetlidir. Kıyamet ve Ahiret kitabı, 290. sayfaya bakınız! Farisi Ma-la-büdde fıkıh kitabı 1989 da Hakikat Kitabevi tarafından da bastırılmıştır. İbn-ül-hüda adı ile meşhur oldu. Mazheri Can-ı Canan buyurdu ki, Kıyamet günü, bana, ne getirdin denilince, Sena-ullah-ı panipütiyi getirdim, diyeceğim.
305 — SERAHSİ: Şems-ül-eimme Ebu Bekr Muhammed bin Ahmed, Türkistan’daki İslam âlimlerindendir. 1090 da vefat etti. On sene hapiste kaldı. Hapiste iken yazdığı Usul kitabı ve Camii kebir ve Camii sagir ve Siyeri kebir, Muhtasar-ı Tahavi şerhleri ve Mebsut adındaki Kafi şerhi ve Muhit kitapları meşhurdur.
306 — SEYFEDDİN-İ FARUKİ: Muhammed Masum-i Farukinin altı oğlu da kemale gelmiş, vilayet-i hassai Muhammediyyeye kavuşmakla şereflenmişlerdir. Bunlardan Muhammed Seyfeddin, tasavvuf bilgilerinin mütehassısı idi. Muhyis-sünne adı ile meşhur oldu. 1639 senesinde Serhend şehrinde doğup, 1684 de orada vefat etti. Mübarek babasının türbesinin birkaçyüz metre cenubundaki büyük türbededir. Çok kerametleri görüldü. Açlık çekmeye lüzum yoktur. Açlık ve nefisle mücahede harika ve kerameti arttırır. Evliyanın sohbeti ise, kalbe zikir etmeyi yerleştirir. Sünnete tâbi olmayı kolaylaştırır buyururdu. Her saat emri maruf yapardı. Bindörtyüz Veli yetiştirdi. Mektubat-ı Seyfiyye adındaki kitabı, 1913 de Haydarabad’da basılmıştır. İçinde yüzdoksan mektup vardır.
307 — SEYYİD ABDURRAHMAN: Zebid müftisi idi. Vehhabileri red eden kitabı meşhurdur.
308 — SEYYİD ŞERİF-İ CÜRCANİ: Ali bin Muhammed Cürcani, 1339 da Cürcanda doğup, 1413 de Şirazda vefat etti. Hanefi âlimlerindendir. Alaeddin-i Attar hazretlerinin sohbetinde bulundu. Çok kitap yazdı.
309 — SEYYİDET NEFİSE: Hz. Hasenin oğlu Zeydin oğlu Hasenin kızıdır. Hicri 145 de Mekke’de doğup, Medine’de ikamet, Mısır’a hicret edip, 208 [m. 823] senesinde Mısır’da vefat etti. İshak bin Cafer Sadıkın zevcesi idi. Veli idi. Çok kerameti görüldü. Buna nezr olunarak yapılan dua kabul olunmaktadır.
310 — SİCSTANİ: Hafız Ebu Davud Süleyman bin Eşas, hadis âlimlerindendir. Hanbeli mezhebindendir. 817 de doğup, 888 de Basra’da vefat etti. Sünen ve Delail-ün-nübüvve kitapları meşhurdur.
311 — SÜFYAN-I SEVRİ: Ebu Abdullah bin Said, büyük İslam âlimlerindendir. Müctehid idi. Mezhebi zamanla unutuldu. Hicri 95 senesinde Kufe’de doğup, 161 [m. 778] de Basra’da vefat etti. Cüneydi Bağdadi bunun mezhebinde idi.
312 — SÜLEMİ: Ebu Abdurrahman Muhammed bin Hüseyin, Nişapurludur. 1021 de vefat etti. Tefsir, hadis ve tasavvuf âlimidir. Tabakati sôfiyyesi ve Hakayık tefsiri meşhurdur. Hal tercümesi Nefehatda yazılıdır. Temhid kitabının sahibi olan Ebu Şekur Muhammed Ebu Bekr Sülemi başkadır.
313 — SÜLEYMAN BİN ABDULVEHHAB: Ehl-i sünnet âlimlerinden idi. Kardeşi Mehmedin kitaplarına reddiyyeler yazdı.
314 — SÜLEYMAN BİN CEZA: Birçok kitaptan ve en çok hüccet-ül-İslam İmam-ı Gazalinin kitaplarından toplayarak hazırladığı Ey oğul ilmi hal kitabını 1552 senesinde yazmıştır. Çok kıymetlidir. Hakikat Kitabevi tarafından İslam Ahlakı kitabının üçüncü kısmı olarak çeşitli baskıları yapılmıştır. Yanlış olarak Huccet-ül-İslam adı ile de sık sık basılmaktadır.
315 — SÜLEYMAN ÇELEBİ: Süleyman bin Ivez paşa bin Mahmud, meşhur türkce mevlidin yazarıdır. Mevlidin asıl adı Vesile-tün-necatdır. Süleyman Çelebi 1398 senesinde Bursada vefat etti. Çekirgededir.
316 — SÜUD: Süud bin Abdulaziz, iki kimsedir. Birincisi Süudi Arabistan’ın üçüncü meliki olup, 1802 de idareyi ele aldı. Çok Müslüman kanı döktü. 1816 da öldü. İkincisi, yirminci melikidir. 1953 de hükümet reisi oldu. Ehl-i sünnete işkence yaptı. Zevk ve sefaya daldı. 1964 de tahttan indirildi. Yunanistana gidip, Atina’da içkili, kadınlı kötü hayat geçirdi. 1968 de orada öldü. Yerine kardeşi, ellisekiz yaşındaki Faysal getirildi.
317 — SÜVEYDİ: Muhammed Emin bin Şeyh Ali, Şafii fıkıh âlimlerinden ve Halidi Bağdadinin talebelerindendir. 1830 da hacdan dönerken Necdde Büreyde şehrinde vefat etti. Çok kitap yazdı. El-cevahir vel-yevakit fi marifetil-kıbleti vel-mevakit ve Behce-tül-merdıyye fi ihtisaril-tuhfe-tilisna aşeriyye kitapları çok kıymetlidir.
318 — SÜVEYDİ: Şeyh Ali bin Muhammed, Şafii âlimlerindendir. Bağdat’ta doğup, 1821 senesinde Şam’da vefat etti. Reddü alelimamiyye kitabı çok kıymetlidir.
319 — SÜVEYDİ: Abdullah bin Hüseyin Bağdadi, Şafii fıkıh âlimidir. 1692 de doğup, 1760 da vefat etti. Nadir şah tarafından hazırlanan mecliste, yetmiş şii âlimi ile münazara edip, aldandıklarını hepsine tasdik ettirdi. O meclisteki konuşmaları Huceci katıyye kitabında yazmıştır. Arabca olup, 1905 ve 1981 senelerinde Mısır’da ve İstanbul'da bastırılmıştır. Yine kendisi tarafından Türkceye tercüme edilmiş olup, bu tercüme 1908 de Mısır’da ve Hak Sözün Vesikaları ismi ile İstanbul'da Hakikat Kitabevi tarafından bastırılmıştır. Nadir şah, 1735 de İran şahı oldu. 1747 de vefat etti.
320 — SÜYUTİ: Celaleddin Abdurrahman bin Muhammed, şafii âlimlerinin büyüklerindendir. Hadis imamı, müctehid idi. 1445 de Mısır’da doğup, 1505 de orada vefat etti. Her biri çok kıymetli olan, beşyüzden fazla kitap yazdı. Çoğu Mısır’da ve Avrupa’da ve İstanbul'da basıldı. Daha yirmiiki yaşında iken, Celaleddin Muhammed bin Ahmed Mehallinin İsra suresine kadar yaptığı ve hicri 864 de vefat edince, yarıda bıraktığı tefsiri tamamladı. Bunun için Celaleyn tefsiri denildi. Ahmed Savinin bu tefsire haşiyesi meşhurdur. Almanca Meyer Lexikon adındaki kitapta, Yorulmadan, yılmadan yazan Süyutinin üçyüzden fazla eseri vardır diyor. Yetim olarak büyüdü. Sekiz yaşında hafız oldu. Tefsir, hadis, fıkıh, nahv, meani, beyan, bedi ve lügat ilimlerinde mütehassıs oldu. Şam’a, Hicaz’a, Yemen’e, Hindistan’a, Fas’a gitti.
321 — ŞABİ: Ebu Amr Amir, Tabiinin büyüklerindendir. Kufe’nin en büyük âlimi idi. İmam-ı a’zamın hocalarındandır. Hicri 20. senesinde Basra’da doğup, 104 [m. 723] de Kufe’de vefat etti. El-Kifaye kitabı meşhurdur.
322 — ŞAFİİ: İmam-ı Ebu Abdullah Muhammed bin İdris’in dedesinin dedesi Şafi, Kureyş kabilesinden ve Eshab-ı kiramdan olduğu için, Şafii adı ile meşhur olmuştur. Şafiin dedesinin dedesi de Haşim bin Abdi Menafdır. Büyük müctehid ve mezhep reisidir. Hicri 150. senesinde Gazze’de doğup, 204 [m. 820] de Mısır’da vefat etti. Kurafe kabristanındadır. İki yaşında Medine’ye götürüldü. İmam-ı Malikten okudu. Yedi yaşında hafız oldu. Hadis, fıkıh, lügat ve edebiyatta çok yükseldi. Vera, takva ve salahda eşi yok idi. İmam-ı Ahmedin hocasıdır. [195] de Bağdat’a, [197] de Mekke’ye, [199] da Mısır’a geldi. Üsuli fıkıh ilmini ilk yazandır. Hadisde Sünen ve Müsnedi, fıkıhda Kitab-ül-ümmü çok kıymetlidir. [Geniş bilgi için Büyük Âlimlerin Hayatı maddesine bakınız.]
323 — ŞAH VELİYYULLAH-I DEHLEVİ: Ahmed bin Abdurrahim, 1702 de Delhi’de doğup, 1762 de Delhi’de vefat etti. Babası, Hz. Ömer, validesi Hz. Ali soyundandır. Mevdudinin yazdığı gibi, mezhepsiz değildir. Ehl-i sünnet âlimi idi. Faideli Bilgiler kitabına bakınız! Büyük Veli, Mazheri Can-ı Canan buyurdu ki, Şah Veliyyullah derin hadis âlimidir. Marifet esrarının tahkikinde ve ilmin inceliklerini bildirmekte, yeni bir çığır açmıştır. Bütün bu bilgileri ve üstünlükleri ile birlikte, doğru yolun âlimlerindendir. Çok kitap yazdı. Eserleri Pakistan’da yeniden basılmaktadır. Şiilere karşı Kurretül ayneyn fi tafdili şeyhayn ve İzale-tül hafa an hilafetil-hulefa kitaplarından birincisi türkçe kısaltılarak Müslümanların iki gözbebeği adı ile Eshab-ı kiram kitabının içinde, 1974 de İstanbul'da neşir edilmiştir.
Şah Veliyyullah-ı Dehlevinin dört oğlu oldu. Birincisi, Şah AbdulAziz [1745-1824] dir.. Bunun kızının oğlu Muhammed İshak bin Muhammed Efdal, Nezir Hüseyin Dehlevinin hocasıdır. 1262 [m. 1845]. Mesaili erbain kitabı, vehhabi olduğunu gösteriyor. Şah Refiuddin 1750-1818 ile Şah Abdulkadir vefatı 1815 de büyük âlim idiler. Dördüncü oğlu Şah Abdulgani vefatı 1812 genç iken vefat etti. Bunun oğlu Şah İsmail 1781 de Delhi’de doğdu. Büyük Ehl-i sünnet âlimi olan dedesinin yolundan ayrılarak vehhabi oldu. Vehhabilik inançlarının Hindistan’da yayılmasına önderlik yaptı. Bu fitnenin başı olan Muhammed bin Abdulvehhab-ı Necdinin Kitab-üt-tevhidini urdu diline tercüme ederek Takviyet-ül iman ismi ile bastırdı. Böylece, vehhabiliğin Hindistan’da yayılmasına önayak oldu. 1976 da Pakistan’da, farisiye tercüme edilip, Takvim-ül beyan ismi ile bastırıldı. Sırat-ı müstekim ve başka kitaplar da neşir etti ise de, Ehl-i sünnet âlimlerinin reddiyyeleri karşısında, 1828 senesinde Pişavur şehrine kaçtı. Müslümanlara önder olmak düşüncesi ile, orada Sih Sikhslere cihad ilan etti. Çok Müslümanın telef olmasına sebep oldu. Kendisi de bu harpte, 1831 tarihinde öldürüldü. Dedesinin şöhretine aldanarak, bunun tuzağına düşmüş olanlardan Abdullah-ı Gaznevi ve Nezir Hüseyin Dehlevi ve Muhammed Sıddık Hasen han Pühüvali ve Reşid Ahmed Kenkühi ve Diyobend şehrindeki medresenin bazı hocaları, vehhabiliğe kendi düşüncelerini de karıştırıp, kitaplar neşir ederek, Hindistan’da vehhabilik ismi altında, yeni bir çığır açtılar. Vehhabiler, İslamiyet'i içerden yıkmak için ve sapık düşüncelerini bütün İslam memleketlerine yaymak için, şimdi Rabıtat-ül-âlemil İslami teşkilatı tesis ettiler. Her memlekette, bilhassa Afrika’da cahil din adamlarını aldatarak satın alıyorlar. Bu din adamları, bunların sapık kitaplarını kendi dillerine tercüme edip parasız dağıtıyorlar. Böylece, İslamiyet'in kalesi olan, Ehl-i sünnet mezhebini içerden yıkmaya çalışarak İslam düşmanlarının ekmeklerine yağ sürüyorlar.
324 — ŞEKER-GENC: Feridüddin Mesud Genci şeker, Hindistan’daki Çeştiyye Evliyasındandır. 1173 de Delhi’de doğup, 1265 de Mültan’da vefat etti. Kutbeddini Bahtiyarın talebesi ve Nizamüddini Evliyanın üstadıdır. Bahtiyar Üşi, 1234 de Delhi’de vefat etti. Ağzına aldığı taş, toprak, çömlek parçaları şeker gibi tatlı olurmuş. Bunun için, Şeker hazinesi demek olan Genci şeker adı ile meşhur olmuştur. Farisi Rahat-ül-kulub ve Fevaid-üs-salikin kitapları ve başka eserleri ve kerametleri bilinmektedir. 1646 senesinde yazılıp 1913 de Lüknov şehrinde basılmış olan Siyer-ül-Evliya kitabında hal tercümesi farisi olarak uzun yazılıdır. Mültan şeyhı adı ile her sene, Muharremin beşinde kabri ziyaret edilmektedir.
325 — ŞEMSÜDDİN SAMİ: 1850 de Arnavutlukta doğup, 1904 de İstanbul'da vefat etti. Erenköydedir. Fransızcadan türkceye resmli lügat kitabı ve altı cilt Kamus-ül-alamı basılmıştır.
326 — ŞEMSÜDDİN TİMURTAŞİ: Şemsüddin Muhammed bin Abdullah Gazzi, Hanefi fıkıh âlimlerindendir. 1595 de Gazzede vefat etti. Tenvir-ül-ebsar kitabı ile Kenz ve Vikaye ve Minah-ul-gaffar adını verdiği Tenvir-ül-ebsar şerhleri meşhurdur. Gazze, Filistin’dedir. Haşim bin Abdi Menaf oradadır.
327 — ŞEMS-İ TEBRİZİ: Mevlana Muhammed bin Ali, ilk mektebe giderken Resulullahın aşkından, yemez, içmez olmuştu. Ebu Bekri Kermaniden ve Baba Kemali Cündiden de feyiz aldı. Baba Kemalin yanında şeyh Fahreddini Iraki de yetişmekte idi. Şeyh Fahreddin, her keşif ve halini, şiirler halinde, Baba Kemale bildirirdi. Baba Kemal, Şemseddine, Sana bu esrardan ve hakikatlerden bir şey hasıl olmuyor mu? Neden hiç söylemiyorsun? dedi. Ondan daha çok oluyor. Fakat, ben onun gibi şiir söyleyemiyorum dedi. Baba Kemal buyurdu ki, Allahü teâlâ, sana öyle bir arkadaş ihsan eder ki, o senin adına her marifet ve hakikatleri söyler buyurdu.
1244 de Konya’ya geldi. Şekerrizan hanına yerleşti. Celaleddini Rumi talebesi ile geçerken karşılaştılar. Celaleddine Resulullah ile Bayezidin derecelerini sordu. Aldığı cevaplardan bayıldı. Bir gün, Mevlana havz kenarında idi. Yanında kitaplar vardı. Şemseddin gelip, kitapları sordu. Sen bunları anlamazsın dedi. Şemseddin kitapları suya attı. Mevlana, ah babamın bulunmaz yazıları gitti, diyerek çok üzüldü. Şemseddin elini uzatıp herbirini aldı. Hiçbiri ıslanmamış görüldü. Mevlana Bu nasıl iştir? dedi. Bu zevk ve haldir. Sen anlamazsın buyurdu. Bir kâfir, Allah nerede, kendisi ve bulunduğu yer bilinmeyen şey yok demektir. O halde Allah yoktur dedi. Şeyh hazretleri, elindeki kerpiçi kâfirin başına attı. Başı çok acıdı. Seni mahkemeye vereceğim dedi. Ağrıyı ve başının neresinde olduğunu göster, sana hak vereyim buyurdu. Kâfir bunları gösteremeyince, Allah’ın var olduğuna inandım deyip, Müslüman oldu. 1247 de, bir gece Mevlana ile otururken, yedi kişi gelip dışarı çağırdılar ve şehit ettiler.
328 — ŞEMS-ÜL-EİMME HULVANİ: Abdulaziz bin Ahmed, Hanefi fıkıh âlimidir. 1064 de Buhara’da vefat etti. Muhammed Şeybaninin Camiul-kebir ve Siyer-ül-kebirini şerh etmiş, Nevadir, Mebsut, Vakıat ve başka kitaplar yazmıştır.
329 — ŞERNBLALİ: Ebül-İhlas Hasen bin Ammar Şernblali, Hanefi fıkıh âlimidir. Şürnblali de denir. Camiul-ezherde müderris idi. Camiul-ezher, Mısır’da Fatımiler zamanında hicri 361 de yapılan cami olup, medrese olarak kullanılmaktadır. 1586 da doğup, 1658 de Mısır’da vefat etti. Nur-ülizah ve bunun şerhi olan İmdad-ül-Fettah veya Merakıl-felah isimlerindeki kitabı ve kelam ilminde Merak-ıs-seade kitabı ve Dürer haşiyesi çok kıymetlidir.
330 — ŞEVKİ: Behailik dinsizliğini yaymaya uğraşanlardan biridir. Babası Abdulbeha Abbas 1921 de Hayfada öleceği zaman büyük oğlu Şevkiyı, ilahi emrin reisi olarak ruhani reis ve Behailiğin açıklayıcısı tayin etti. Şevki, 1897 de Akkada doğdu. Oksford üniversitesinde okudu. Amerikalı bir kızla evlendi. Her yerde Behai teşkilatının ve mabedlerinin kurulmasına çalıştı. 1957 de Londra’da öldü.
331 — ŞEYH TACEDDİN BİN ZEKERİYYA: Hindistan asilzadelerinden idi. Hace Muhammed Bakibillah Maveraünnehir seferinden dönüp irşada başlayınca, sohbetine koştu. Tevazu ve insafına karşılık teveccühe ve hususi ve mahrem halvetlere kavuştu. Kemale erdi. İcazet aldı. Hz. Hace vefat edince, şeyh Tac, şaşkına döndü. Seyahate çıktı. Hacca gitti. Hicaz’da çok kimselere nasihat etti. Mekke âlimlerinden Ahmed ibni Allan, Reşehat kitabını arabiye tercüme etmişti. Şeyh Tacın sohbeti ile şereflendi. Kemale erdi. 1621 senesinde vefat etti. Şeyh Taceddin, arabi olarak çeşitli kitap yazdı. Tasavvuf büyüklerinin farisi kitaplarını arabiye çevirdi. Bu büyüklere dil uzatan din adamlarına, güzel cevap yazdı. Reşehat ve Nefehatı arabiye tercüme etti. 1641 de vefat etti.
332 — ŞEYHZADE MUHAMMED: Muhammed bin Mustafa, Hanefi âlimlerindendir. Müderris idi. 1544 de vefat etti. Beydavinin Envar-üt-tenzil tefsirine haşiyesi çok kıymetli olup, 1888 senesinde İstanbul'da matbaai Osmaniyyede basılmış ve Hakikat Kitabevi tarafından, dört cüz halinde bastırılmıştır. Kaside-i bürde, Meşarık ve Vikaye şerhleri meşhurdur. Babası şeyh Mustafa Müslihuddin efendi, Bayezidi Veli zamanı meşayıhından olup, Abdullah-i ilahinin halifesi idi ve Hırka-i şerifte Müslih-uddin mescidini yaptırmıştır. Buna Tahta minareli mescid de denir. Kabri, camiinin yanındadır.
333 — ŞİHABÜDDİN-İ SÜHREVERDİ: Ebu Hafs Ömer bin Muhammed, Şafii fıkıh âlimi ve Sôfiyyei aliyyedendir. Ebu Bekri Sıddıkın soyundandır. 1145 de doğup, 1234 de, Bağdat’ta vefat etti. Ebu Necib Sühreverdinin halifesidir. Abdulkadir-i Geylaninin sohbeti ile şereflenip kemale erdi. Kitapları arasında Avarif-ül-mearif kitabı Beyrut’ta Mektep-üt-ticari kitabevinde satılmaktadır. Ayrıca Beyrut’ta Dar-ül-marife tarafından bastırılan İhya-ül-ulum beşinci cildine de ilave edilmiştir. Tasavvuf bilgilerini çok iyi bildirmektedir. Şihabeddin Yahya bin Hüseyin Sühreverdi başka olup, felsefeye bağlanmıştı. 1189 da, Salahaddini Eyyubinin emri ile Haleb’de katledildi.
334 — ŞİHRİSTANİ: Ebül Feth Muhammed bin Abdulkerim, fıkıh ve kelam âlimidir. 1086 da Horasanda doğup, 1154 de Bağdat’ta vefat etti. Eşari idi. Yetmişüç İslam fırkasını geniş anlatan Milel-nihal kitabı 1660 senesinde vefat eden Nuh bin Mustafa tarafından Mısır’da türkceye tercüme edildiği gibi, çeşitli Avrupa dillerine de çevrilmiştir. Arabisi Beyrut’ta Mektep-üt-ticaride satılmaktadır.
335 — ŞÜREYH KADİ: Ebu Ümeyye bin Hars, Tabiinin büyüklerindendir. Kırk yaşında iken Hz. Ömer tarafından Kufe’ye kadı [hakim] yapıldı. Hz. Ali halife iken, bunun karşısında, bir zimmi Yahudi ile muhakeme edilmişti. Çok adil idi. Fıkıhda ve tecrübi ilimlerde çok bilgisi vardı. Hicri 79 [m. 698] senesinde, yüzyirmi yaşında vefat etti. Babasının adı Hani idi. Elçi olarak Medine’ye gelmişti. Resulullahı görünce, Müslüman oldu. Resulullah, buna Ebu Şüreyh diye soy adı verdi. Kadi Şüreyk başkadır.
336 — TABERANİ: Süleyman bin Ahmed Taberani, hadis âlimidir. Şam’da Taberiyyede hicri 260 da doğup, 360 [m. 971] da orada vefat etti. Kebir, Evsat ve Sagir hadis kitaplarını yazmak için, otuzüç sene, Irak, Hicaz, Yemen, Mısır ve başka yerleri dolaştı.
337 — TABERİ: Ebu Cafer Muhammed bin Cerir, tefsir ve hadis ve Şafii fıkıh âlimidir. Hicri 224 [m. 839] de Taberistan’da doğup ve 310 [m. 923] da Bağdat’ta vefat etti. Tarih-ul-ümem ve yirmiüç cilt Camiul-beyan tefsiri çok kıymetlidir. Ali bin Muhammed Şimşati adında bir şii bu tarihi ihtisar etmiş, bu şii kitabı, Taberi tarihi adı ile türkceye tercüme edilmiştir. Okuyanlar aldanmaktadır. Muhammed bin Cerir bin Rüstem Taberinin şii olduğu, Alusinin Tuhfei isna-aşeriyye muhtasarı kitabının 68. sayfasında yazılıdır. Muhammed bin Ebil-Kasım Taberinin de şii olduğu Esma-ül-müellifinde yazılıdır. Bunları İbni Cerir hazretleri ile karıştırmamalıdır. 548 [m. 1153] de vefat eden imamiyye fırkasından Fadl bin Hasen Taberinin Mecmaul-beyan adındaki Tabersi şii tefsiri de, Taberi tefsiri ile karıştırılmaktadır. Muhibbuddin Ahmed Taberi şafii hicri 694 de vefat etti.
338 — TACÜDDİN-İ İSKENDERİ: Ahmed bin Muhammed, İbni Ataullah İskenderi adı ile meşhur olmuştur. Maliki âlimlerinin ve Şazili tarikatinin büyüklerindendir. Ebül Abbas-ı Mürsinin talebesi ve Ebül-Haseni Sübkinin mürşididir. 1309 senesinde Mısır’da vefat etti. Kurafe kabristanındadır. Hikemi Ataiyye ve Letaif-ül-minen kitapları ve İbni Teymiyyeye reddiyyesi meşhurdur. [Hindli şeyh Tac-üd-dini Nakşibendi başka olup, rabıtayı isbat eden Taciyye risalesi, Halidi Bağdadinin Tahkik-ı rabıta risalesinde mevcuttur. Bu risale İslam Âlimleri sonunda bastırılmıştır. Tacüddin hicri 1050 de Mekke’de vefat etmiştir.]
339 — TAC-ÜŞ-ŞERİA: Ömer bin Sadr-üşşeriat-ül-evvel Ahmed bin Ubeydullah Mahbubi, Burhan-üş-şeria Mahmudun kardeşidir. Tac-üş-şeria Ömerin oğlu Mesud, amcası olan Burhan-üş-şeria Mahmudun damadıdır. Tac-üş-şeria, Buharada Hanefi fıkıh âlimi idi. 1274 de, Moğol fitnesinde şehit oldu. Hidayeyi şerh edip Nihaye-tül-kifaye adını vermiştir.
340 — TAHAVİ: Ebu Cafer Ahmed bin Muhammed, Hanefi fıkıh âlimidir. Hicri 238 de Mısır’da doğup, 321 [m. 933] de orada vefat etti.
341 — TAHTAVİ: Ahmed bin Muhammed bin İsmail, Kahire’de Hanefi müftisi idi. 1815 de vefat etti. Dürr-ül-muhtara ve Merakıl-felaha haşiyeleri basılmıştır. Dürr-ül-muhtar haşiyesini Ayntablı Abdurrahim efendi, arabiden türkçeye tercüme etmiş ve basılmıştır.
342 — TARSUSİ: Muhammed bin Ahmed, Hanefi fıkıh âlimlerindendir. 1705 de vefat etti. Üsul ilminde Mirat kitabına haşiyesi meşhurdur.
343 — TAŞKÖPRÜ ZADE: Ahmed bin Mustafa, Osmanlı âlimlerindendir. 1495 de Bursa’da doğup, 1561 de İstanbul'da Aşıkpaşa mahallesinde vefat etti. Şakaiki Numaniyye tarih kitabı ile Miftah-üs-seade kitabı meşhurdur. Oğlu Kemaleddin Muhammed, Miftahı türkçeye tercüme ederek Mevduat-ül ulum ismini vermiştir.
344 — TAYYIBİ: Şerefüddin Hasen bin Muhammed 1342 de vefat etti. Mişkat şerhi meşhurdur.
345 — TİCANİ: Ebül Abbas Ahmed ticani, büyük tasavvuf âlimidir. Ahmed bin İdris hazretlerinin halifesidir. Cezairin cenubunda Ayn-ı madi denilen yerde 1737 de doğup ve Fasda 1815 de vefat etti. Halvetinin bir kolu olan Ticani tarikatinin reisidir. Cevheret-üt-hakaık fissalati ala hayril-hâlâik ve Cevahir-ül-meani ve Kitab-ür-remah ve Fid-difaan turuk-ı ehlil-hüda ve Camiu-keramatil-Evliya ve Nasara-tüz-zakirin kitaplarında ve Gayet-ül-emani kitabında kendisi ve tarikatı uzun anlatılmaktadır. İlk ikisi birlikte 1926 da Mısır’da, diğerleri Beyrut’ta basılmıştır.
346 — TİMUR HAN: Emir Timur Gürgan, 1336 da Maveraünnehrde, Semerkandla Belh arasında, Keş kasabasında doğup, 1405 de vefat etti. Semerkand’dadır. Cengiz gibi Moğol soyundandır. 1369 da Belhi alıp, hanlığını ilan etti. Çok savaş etti. Hep galip geldi. Çine ve Delhiye kadar bütün Asyayı, Irak, Suriye ve İzmire kadar Anadoluyu aldı. İkiyüzbin kişi ile Çine giderken vefat etti. Âlimleri severdi. Çok medrese ve kütüphaneler yaptı. Kanunlar çıkardı. Kendi tarihini kendi yazdı. Teftazani gibi büyük âlimleri meclisinde bulundurur, nasihatlerini dinlerdi. Nasreddin hoca ile sohbeti vaki değildir. Yıldırım ile savaş ettiği için, Osmanlı tarihleri bunu haksız olarak kötülemekte, savaş sahasında ölenleri, zulüm ve ortalığı kana boyamak şeklinde bildirmektedir. Dört oğlundan ikisi kaldı. Biri Miran şah olup, üç sene sonra, Karakoyunlu askeri ile savaş ederken öldürüldü. İkinci oğlu Muinüddin Şahruh 1377 de Semerkand’da doğdu. Babasının devletine hakim oldu. 1445 de vefat etti. Bunun oğlu Uluğ beğ 1395 de Semerkand’da doğdu. Semerkand valisi idi. İlme, fenne çok hizmet etti. Babası ölünce, idareyi ele aldı ise de, 1448 de, oğlu Abdullatif tarafından öldürüldü. Bu da, altı ay sonra öldürüldü. Timur han, hurufiliği kuran Fadlullah-ı Tebriziyi öldürterek ve yanındakileri dağıtarak, çoğalmalarını önleyerek, İslamiyet'e büyük hizmet etmiştir.
347 — TİRMÜZİ: Muhammed bin İsa, hadis âlimlerindendir. Buhara’nın cenubunda, Ceyhun nehri kenarında Tirmüz kasabasında 824 [h. 209] de doğup, 892 [h. 279] de Boğ şehrinde vefat etti. Sahihi Tirmizi ve Şemaili şerife kitapları çok kıymetlidir. Şemail kitabını Hüsameddini Nakşibendi 1832 de türkceye çevirmiş, tekrar tekrar basılmıştır. Süneni Tirmizi adındaki sahihinin, Hindistan’da, Diyobend şehrindeki Dar-ül-ulum müderrislerinden Muhammed Enver şah Keşmiri tarafından arabi şerhi yapılmış, Mearif-üs-sünen adı verilerek 1963 senesinde, Muhammed Yusüf Benuri tarafından Pakistan’da basılmıştır. Altı cilttir. Enver şah, burada İbni Teymiyyeyi mezhep imamları derecesine çıkararak, onun sapık fikirlerine de yer vermiş, hatta birinci cildde, ruhun madde olduğunu söyleyerek, İmam-ı Gazalinin madde değildir demesini felsefeye kaymakla itham etmiştir. Halbuki, çok övdüğü Şah Veliyyullah-ı Dehlevi, İzale-tül-hafa kitabının ikinci cildinde, Gazalinin fıkıh âlimi olduğunu, beşinci yüzyılın müceddidi olduğunu bildirmekte, onu çok övmektedir. Yusüf-i Benuri, altıncı cildin yüzkırkdokuzuncu sayfasında, İbni Teymiyye’nin, kendi mezhep imamı olan Ahmed bin Hanbelden ayrılarak, Davudi Zahiri mezhebini tuttuğunu ve İbni Teymiyye, birçok üsul ve füru meselesinde Ehl-i sünnet âlimlerinden ayrılmış, asrının âlimleri ve sonra gelenler, onu red etmişlerdir diyerek, Mearif-üs-sünen kitabının kıymet kazanmasını sağlamıştır.
348 — TOKADLI EMİN EFENDİ: Muhammed Emin efendi, İstanbul'da bulunan meşayıhın büyüklerindendir. Mekke-i mükerremede Ahmed Yektesti Cüryaniden 1701 senesinde icazet almakla şereflendi. Üç sene sonra İstanbul’a geldi. Ayvansaraydaki Emir Buhari tekkesinin şeyhi olan Kırimi Ahmed efendi 1743 de vefat edince, buna halef oldu. 1745 de vefat etti. Savaık-ı Muhrikayı türkceye tercüme etti. Unkapanına inen cadde ile Zeyrek yokuşunun kesiştiği tepe üzerinde Soğuk kuyu Piri paşa medresesi kabristanında, aşıkları ziyaret edip feyiz almakta, muradlarına kavuşmaktadırlar. Talebesi Müstekimzade de orada medfundur. Muhammed Emin efendi kahve ve tütün içerdi.
349 — TÜR-PÜŞTİ: Fadlullah bin Hasen, Hanefi fıkıh âlimlerinden olduğu Esma-ül-müellifinde yazılıdır. 1262 senesinde vefat etti. Tasavvufta Tuhfe-tüs-salikin kitabı ve Müyessir adındaki Mesabih şerhi çok kıymetlidir. El-mutemed fil-mutekad adındaki akaid risalesini Hakikat Kitabevi 1990 da bastırmıştır. Herkese Lazım Olan İman kitabında, 53. sayfayı okuyunuz!
350 — UKAYL: Ebu Talibin dört oğlundan ikincisidir. Bedir gazasında esir oldu. Hz. Abbas kendisi ile bunun fidyelerini verip Mekkeye gittiler. Hudeybiyyeden önce Medine’ye gelip iman etti. Gazalarda bulunup, iltifata mazhar oldu. Neseb bilgisi çok idi. Kardeşi Hz. Ali’ye karşı Hz. Muaviye ile birlikte idi.
351 — ÜSTÜVANİ: Muhammed bin Ahmed, Hanefi âlimlerindendir. Şam’da doğup 1662 de orada vefat etti. Ayasofya camiinde yıllarca vaz etti. Fıkıhta Üstüvani risalesi meşhurdur.
352 — VAHİDİ: Ebül-Hasen Ali bin Ahmed, tefsir âlimi idi. Basit, Vesit, Veciz adında üç tefsiri meşhurdur. 1075 de, Nişapur’da vefat etti.
353 — VASIL BİN ATA: Mutezile fırkasının kurucusudur. 80 [m. 699] de Medine’de doğup, 131 [m. 748] de vefat etti. Hasen-i Basri hazretlerinin talebesi idi. Bunu dersinden kovdu.
354 — VELVALİCİ: Kadi Zahirüddin Abdurreşid 467 de Bedahşanin Velvalc kasabasında doğup, 1146 da vefat etmiştir. Semerkand’da kadı idi. Fıkıhda Emali kasidesi ve fetvaları vardır.
355 — YAFİİ: Afif-üddin Abdullah bin Esad Yafii, Şafii mezhebi âlimlerindendir. 1298 senesinde Yemende doğdu. Mekke’de yerleşti. Kutbi Mekke denir. 1367 de Mekke’de vefat etti. Ravd-ur-rıyahin, Neşir-ül-mehasinil-galiyye ve Menakıbi Abdulkadir kitapları meşhurdur. Neşir-ül-Mehasinde Makamati aşereyi anlatmaktadır. Bu kitabı, Camiul Keramat kenarında basılmıştır.
356 — YAHYA BİN MUHAMMED: Kadi İbn-ül-Haşimil-Bağdadi, 930 da vefat etti. Fıkıh ve hadis âlimidir. Kitab-ül-kıraet ve fıkıhda Sünen ve hadisde Müsned kitapları vardır.
357 — YAKUB BİN SEYYİD ALİ: Edirne’de kadı idi. Sonra Bursa’da müderris iken 1525 senesinde vefat etti. Gülistan şerhi ve Mefatih-ul-cinan ismindeki Şira-tül İslam şerhi meşhurdur. Bu şerh 1871 de İstanbul'da basılmış ve Hakikat Kitabevi tarafından 1992 de İstanbul'da ofset baskısı yapılmıştır.
358 — YAKUB-İ ÇERHİ: Alaüddin-i Attar hazretlerinin talebelerinin büyüklerindendir. Derin âlim, veliy-yi kâmil idi. Gazne’de Çerh köyünde doğup, 1447 de Hülfetu’da vefat eyledi. Hirat’ta ve Mısır’da tahsil edip, Buharada Behaeddini Buhari hazretlerinin sohbeti ve teveccühleri ile şereflendi. Tebareke ve Amme cüzlerinin tefsiri ve farisi Risalei ünsiyye kitabı Hindistan’da basılmıştır
359 — YEKDEST: Ahmed Yektest Cüryani, Buhara’nın Cüryan kasabasında doğdu. 1658 de ticaret için Hindistan’a giderken Cüryan’daki taunda çoluk çocuğunun öldüklerini işitti. Yolda eşkıyalar basıp mallarını aldılar ve sol kolunu kestiler. Çok üzüntülü Serhend şehrine geldi. 1658 senesinde Muhammed Masum-i Farukinin hizmeti ile şereflendi. Onbir sene kahvesini pişirdi. Sonra hilafet verilip Mekke-i mükerremede irşada emir olundu. Otuzdokuz sene bu vazifeyi yaptıktan sonra 1707 de Mekke’de vefat etti. Şeyh Ahmed Yektest hazretlerinin çok talebesi vardır. Bunlardan biri, Muhammed Emin Tokadi hazretleridir. Bir talebesi de, Eğrikapı dahilinde Emir Buhari mescidi tekkesindeki tatar Ahmed efendidir. 1743 de vefat etmiştir.
Bu mescid, İvez paşa camiinden Ayvansaraya inerken sağda sed üzerinde olup, 1964 de kasden yakılmış, dört duvarı ve mihrabı dışındaki tatar Ahmed efendinin ve başka birkaç taş kabir kalmıştır. Ahmed Yektestin bir talebesi de, seyyid Abdulhakim efendi hazretlerinin ikamet ettiği, İdris köşkü civarındaki evi, Kaşgari tekkesini ve camii yaptıran, hacı Murteza efendi olup, hesab uzmanı idi. 1747 de vefat etmiştir. Bu tekkenin bağçesinde medfundur. Bunları 1745 de yaptırmıştır. Tekkenin ilk şeyhi olan Abdullah-i Kaşgari, ondört sene sonra 1760 da vefat etmiştir. Birinci sultan Mahmud zamanındaki altmışüçüncü Şeyhul İslam seyyid Mustafa efendi de, 1699 da Ahmed Yektest hazretlerine intisab etmiştir. 1678 de doğup, 1745 de vefat edip Üsküdarda medfundur. 1744 de, Eyyub Nişancasında Şeyhul İslam tekkesini ve mescidini yaptırdı. Bu mescid kapısında ve ayrıca Sarachanede birer çeşmesi vardır.
Ahmed Yektestin bir halifesi de dördüncü Muhammed hanın baş çuhadarı Kahraman ağadır. 1734 de vefat eden tarihci Muhammed Raşid efendi, bunun halifesi Emir ağaya mensubdur. İki cilt tarih kitabı çok kıymetlidir.
360 — YEZİD: Emevi halifelerinin ikincisidir. Hz. Muaviye’nin oğludur. Hicri 26. yılda Şam’da doğup, 64 de vefat etti. [60] senesinde halife oldu. 61 [m. 681] senesinin Muharrem ayında Kerbela faciası oldu. Yezid buna üzüldü. Allah ibni Mercaneye lanet eylesin! Hüseynin istediklerini kabul etmeyip de, onu katlettirdi. Böylece, beni kötü tanıttı dedi. İbni Mercane, Ubeydullah bin Ziyadın adıdır. Yezid, Müslüman idi. Namaz kılardı. İslamiyet'e düşman değildi. Yüzüğünün taşı üzerinde Rabbünallah yazılı idi.
361 — YUNÜS EMRE: Tasavvuf ehli ve halk şairidir. Boluludur. Porsuk çayının Sakaryaya karıştığı mahalde türbesi vardır. Tapdık Emreden feyiz aldı. 1439 da vefat etti. İlahileri zevkle okunmaktadır.
362 — YUNÜS ŞEMMAS: Roma İmparatorlarından ikinci Klaudius zamanında [m. 268-270] Antakya patriki idi. Allahü teâlânın bir olduğunu, İsa aleyhisselamın Onun kulu ve Peygamberi olduğunu ilan etti. Çok kimseleri doğru yola getirdi. Kamusda Şemmas kelimesinde diyor ki, Hıristiyanlıkta, Patrik, müctehid, mezhep sahibidir. Papa, halifedir. Matran, Kadı, hakimdir. Üskuf, müftidir. Kıssis, hafız, okuyucudur. Casilik, imamdır. Şemmas, müezzindir.
363 — YUSÜF BİN CÜNEYD: Ehi Çelebi denir. İkinci Bayezid han devri âlimlerindendir. Tokatlıdır. Bursa’da, Edirne’de ve İstanbul'da müderrislik yaptı. Vikayenin Sadr-üş-şeria-şerhine haşiye yaparak Zahiret-ül-Ukba ismini vermiştir. Bu haşiyesi ve Hediyet-ül-mehdiyyin adındaki Elfaz-ı küfür kitabı ve Beydavi haşiyesi meşhurdur. Hediyet-ül-mehdiyyin kitabı da arabi olup, Hakikat Kitabevi tarafından 1973 de İstanbul'da bastırılmıştır. Aksaray ile Topkapı arasında Ehi zade camiini yaptı. 1499 da vefat etti. Camii yanındadır. Kızının torunu Ehi-zade Abdulhâlim bin Muhammedin Riyad-üs-sadat fiisbatil-keramat badel-memat kitabı ve Molla Caminin farisi Şevahid-ün-nübüvve kitabının tercümesi meşhurdur.
364 — YUSÜF BİN ÖMER: Hanefi fıkıh âlimlerindendir. 1429 da vefat etti. Kuduri muhtasarını şerh edenlerdendir. Bu şerhine Camiul-mudmerat veya kısaca Mudmerat denir. Yusüf bin Ömer Sakafi başka olup, Emevilerin Irak valisi idi.
365 — YUSÜF DECVİ: Decve, Mısır’da Dimyat yakınındadır. Fıkıh âlimidir. İbni Teymiyyeyi ve Muhammed Abdühü red etmektedir. Tütün içmek haram değildir derdi. 1945 de vefat etti.
366 — YUSÜF-İ HEMEDANİ: Ebu Yakub Yusüf bin Eyyub Hemedani, Ehl-i sünnet âlimlerinden ve Evliyanın büyüklerindendir. Büyük âlimlerdendir. Umdet-ül-makamatda diyor ki, Piyade olarak otuzyedi hac yaptı. Kur'an-ı kerimi binlerce hatm eyledi. Gece namazlarında, her rekatte, bir cüz okurdu. Tefsir, hadis, kelam ve fıkıhtan yediyüz cüz ezberinde idi. İkiyüzonüç mürşidi kâmilden istifade etti. Yedibin kâfirin imana gelmesine sebep oldu. Hızır aleyhisselam ile çok sohbet etti. Hastalara ve nazar değenlere taviz ve mıska yazardı. İmam-ı a’zam soyundan idi. Hicri 440 da Hemedanda doğup, 535 [m. 1141] senesinde Hiratta vefat etti. Merv şehrindedir. Onsekiz yaşında Bağdada gelip, Ebu İshak-ı Şiraziden okudu. Hanefi fıkıh ve münazara âlimi oldu. Ebu Ali Farmediden feyiz alıp, kemale geldi.
Fetavai hadisiyye sonunda diyor ki, Ebu Said Abdullah ve İbn-üs-sakka ve Abdulkadir-i Geylani hazretleri, ilim tahsili için Bağdada gelmişlerdi. Yusüf-i Hemedani Bağdat’ta, Nizamiyye medresesinde vaaz ediyordu. İbn-üs-sakka adındaki meşhur derin âlim, kalkıp bir şey sordu. Otur, senin sözünden küfür kokusu geliyor buyurdu. Hakikaten İstanbul’a sefir olarak gidip, orada Hıristiyan oldu. Abdulhalıki Goncdüvani ve Ahmedi Yesevi gibi büyük Veliler yetiştirdi. Zinet-ül-hayat, Menazil-üs-sayirin ve Menazil-üs-salikin kitapları meşhurdur.
367 — YUSÜF NEBHANİ: Yusüf bin İsmail bin Yusüf Nebhani, Hayfada Eczim kariyyesinde 1849 da doğup, 1932 Ramazan ayında Beyrut’ta vefat etti. Ondördüncü asrın büyük âlimlerindendir. Camiul-ezheri bitirdi. Çok kitap yazdı. Bunlardan 46 sının isimleri, vehhabileri red eden Şevahid-ül-hak kitabının başında yazılıdır. Bunların hepsi basılmıştır. Fazla bilgi için Eshab-ı kiram kitabına bakınız!
368 — ZAHİDİ: Muhtar bin Mahmud, Hanefi fıkıh âlimlerindendir. İran’da Harezm’de doğup, 1259 senesinde vefat etti. Havi, Mücteba, Kuduri şerhi kitapları çok kıymetlidir. Kınye-tül-fetava kitabında zaif bilgiler de vardır.
369 — ZAHİD-ÜL-KEVSERİ: Muhammed Zahid bin Hasen, sultan Vahideddin han zamanında, Şeyh-ul-İslam Mustafa Sabri efendinin ders vekili idi. Kafkasyalı çerkestir. 1878 de doğup, 1951 de Mısır’da vefat etti. Zamanının tefsir, hadis ve fıkıh âlimi idi. Vehhabiliği red eden Esseyf-üs-sakil kitabı ile Makalatı çok kıymetlidir. Elişfak ala ahkam-ıt talak kitabı Kahire’de ve İrgamül-merid kitabı Hakikat Kitabevi tarafından İstanbul'da basılmıştır. Hüsn-üt-tekadi kitabında Şah Veliyyullahı tenkit etmektedir.
370 — ZAHİRÜDDİN-İ HAREZMİ: Ahmed bin İsmail Zahirüddini Timur-taşi Harezmi, 1204 de vefat etmiştir. Hanefi fıkıh âlimlerindendir. İmam-ı Muhammedin Camius-sagirini şerh etmiştir.
371 — ZEBİDİ [Zübeydi]:Ahmed bin Ahmed, 1488 de vefat etti. Tecrid-üs-sarih adındaki iki cilt Buhari muhtasarı meşhurdur. Şerkavi ve İbni Kasım-ı Gazzinin haşiyeleri ile birlikte 1928 de Mısır’da basılmıştır.
372 — ZEHEBİ: İmam-ı Ebu Abdullah Şemseddin Muhammed bin Ahmed bin Osman bin Kaymaz Türkmani Mısıri, hadis ve tarih âlimlerindendir. 1274 de Şam’da doğup, 1348 de Mısır’da vefat etti. Eserlerinden Mizan-ül itidal, oniki cilt Tarih-ülİslam, Tecrid fi-esmai Sahabe ve Es-sayfa fi-menakıbi Ebi Hanife kitapları vardır. Et-tıbbün-Nebevi çok faydalı olup, İbrahim Ezrakın Teshil-ül-menafii hamişinde olarak Mısır’da ve 1975 de İstanbul'da basılmıştır. Tecrid Beyrut’ta, Mektep-üt-ticaride satılmaktadır. İbni Teymiyye’nin talebesidir.
373 — ZEMAHŞERİ: Zimahşeri de denir. Allame Ebül-Kasım Mahmud Carullah bin Ömer, tefsir, fıkıh ve lügat âlimi idi. Mutezile mezhebinde idi. Ölürken tevbe ettiği söylenmektedir. 1074 de Harezmde Zemahşer kasabasında doğup, 1144 de Cürcaniyyede vefat etti. Belagat ilminde çok yüksek idi. Esas-ül-belaga kitabı iki cilttir. Mısır’da basılmıştır. Mukaddeme-tül edep lügat kitabı, 1705 de Bursada Muradiyye medresesi müderrisi tarafından türkceye tercüme edilmiş, İstanbul'da basılmıştır. Keşşaf tefsiri Kur'an-ı kerimin belagatini göstermekte bir şaheserdir. Hanefi mezhebine göre ibadet ederdi. Kuduri muhtasarını şerh etti. İmam-ı a’zam Ebu Hanifenin menakıbını yazdı. Ayasofya camii hakkında da bir risalesi vardır. Bir ayağı kırık, takma idi. Mekke-i mükerremede beş yıl kaldı. Bunun için Carullah denir.
374 — ZENBİLLİ ALİ EFENDİ: Osmanlı Şeyh-ul-İslamlarının sekizincisidir. Karamanlıdır. Mevlana Muslih-uddin efendinin talebesi ve damadıdır. 1502 de Şeyh-ul-İslam oldu. 1526 da vefat edinceye kadar ikinci Bayezid ve Yavuz sultan Selim ve Kanuni sultan Süleyman zamanlarında, bu makamda başarı ile çalıştı. Yavuz sultan Selimin şiddetli hareketlerini bile teskine muvaffak oldu. Zühd ve takvası ve istikameti ile şöhret yaptı. İbni Kemal Ahmed Şemseddin efendi, kendisine halef oldu. Cemali ismini kullanırdı. El-muhtarat fıkıh kitabı çok kıymetlidir. Zeyrek yokuşundaki türbesindedir.
375 — ZERKANİ: Muhammed bin Abdulbaki Ezheri, Mısır’da, Maliki hadis ve fıkıh âlimlerindendir. Babası gibi, Zerkani adı ile meşhurdur. 1645 de Zerkan’da doğup, 1710 da vefat etti. İmam-ı Malikin Muvattaını ve Kastalaninin Mevahibini şerh etti. Bu, sekiz cilt olup, 1911 senesinde Mısır’da ve 1973 de Lübnanda basılmıştır.
376 — ZERKEŞİ: Bedreddin Muhammed bin Behadır, Şafii fıkıh âlimidir. 1344 de doğup, 1391 de Mısır’da vefat etti. Şam’da kadı idi. Ukud-ül-ceman fi-vefiyyatil-ayanı meşhurdur.
377 — ZEYD BİN SABİT: Eshab-ı kiramın büyüklerindendir. Hazrec kabilesindendir. Hicrette on yaşında idi. Babası dört sene önce ölmüştü. Hendek ve sonraki gazalarda bulundu. Feraiz ilminde derin bilgisi vardı. Süryani öğrenmesi emir olundu. Resulullahın komşusu idi. Vahy gelince, Resulullah buna adam gönderir, çağırır, vahyi yazardı. Deve ve Sıffinde ictihadı, Hz. Ali’nin ictihadına uymadı. Kur'an-ı kerim toplanırken, kendisi yazdı. [45] veya 55 [m. 674] de vefat etti. Namazını Mervan bin Hakem kıldırdı.
378 — ZEYLAİ: Osman bin Ali, Hanefi fıkıh âlimlerindendir. 1343 de Mısır’da vefat etti. İmam-ı Muhammedin Camiul-kebirini şerh etmiş ve Kenz kitabını şerh ederek Tebyin-ül-hakaık adını vermiştir. Tebyin kitabı, Ahmed bin Muhammed Şelbinin haşiyesi ile birlikte 1895 senesinde Mısır’da ve sonra Beyrut’ta basılmıştır. Şelbi 1621 de Mısır’da vefat etmiştir.
379 — ZİYADİ: Nurüddin Ali bin Yahya Ziyadi, Mısır’daki Şafii âlimlerindendir. 1615 de vefat etti. Minhac şerhine haşiyesi, âlimler arasında çok makbuldür. Muharreri şerh etmiştir.
380 — ZİYAÜDDİN-İ GÜMÜŞHANEVİ: Ahmed Ziyaüddin efendi, 1820 de Gümüşhanenin Emirler mahallesinde doğup, 1893 de İstanbul'da vefat etti. Süleymaniyye camii bahçesindedir. Halidi Bağdadinin talebelerinden Ahmed bin Süleyman Ervadiden 1848 de icazet aldı. İcazet alırken, Halidi Bağdadinin talebelerinden veliy-yi kâmil Abdulfettahi Akri hazır idi. Bab-ı alide Fatıma sultan camii yanında ders verirdi. Çok kitap yazdı. Ramuz-ül-ehadis hadis kitabı çok kıymetlidir.
381 — ZÜBEYR BİN AVVAM: Eshab-ı kiramın büyüklerinden ve aşere-i mübeşşeredendir. Hz. Hatice’nin erkek kardeşinin ve Resulullahın halası olan Hz. Safiyye’nin oğludur. Onsekiz yaşında dördüncü olarak imana geldi. İslam'da ilk kılıç çeken budur. Bütün gazalarda bulundu. Çok yaralandı. Mısır’ın fethinde de bulundu. Zengin idi. Bütün malını Allah için dağıttı. Eshab-ı kiram şehit olunca, yetimlerine vasi olur, onları beslerdi. Deve vakasında Hz. Talha ve Hz. Âişe ile birlikte, Hz. Ali’ye karşı idi. Harbden çekilip namaz kılarken, İbni Cermuz tarafından 36. senede, şehit edildi. Altmışyedi yaşında idi. Hz. Ali bunu işitince, çok üzüldü. Namazını kendi kıldırdı.
382 — ZÜFER: Züfer bin Hüzeyl, Hanefi fıkıh âlimlerindendir. İmam-ı a’zam Ebu Hanifenin talebesindendir. Hicri 110 da İsfehan’da doğup, 158 [m. 775] de Basra’da vefat etti. Zaruret halinde İmam-ı Züferin sözü ile amel caizdir.
383 — ZÜHDÜ PAŞA: Ahmed Zühdü paşa seyyiddir. Mearif nazırı idi. 1901 de vefat etti. Türkçe Mecmuat-üz-Zühdiyye fıkıh kitabı çok faydalıdır. 1894 de İstanbul'da basılmıştır.
384 — ZÜNNUN-I MISRİ: Ebülfadl Sevban bin İbrahim, Sôfiyyei aliyyedendir. Sehli Tüsterinin mürşididir. Mısır’da, tasavvufu ilk olarak açıklayan bu zattır. 860 da vefat etti.
385 — ZÜVAVİ İSA: Maliki fıkıh âlimidir. İbni Teymiyyeyi red eden risalesi ve Müdevvene şerhi meşhurdur. 1342 de Kahire’de vefat etti.
 
Geridön
 


 
Caliyet-ül Ekdar
(Sesli)

Türkiye Takvimi

Dünya Namaz Vakitleri
Güncelleme Tarihi
26 Ekim 2014 Pazar
Sitemizdeki bilgiler, bütün insanların istifadesi için hazırlanmıştır.
Orjinaline sadık kalmak şartıyla, izin almaya gerek kalmadan,
herkes istediği gibi alıp istifade edebilir.
Ziyaretçi Sayısı
22341700
Siteyi tavsiye et       Ana sayfam yap       Favorilere ekle       Hatalı link bildir